शिवपुराणम्

एवं महादेव्याः वचनेन सम्बोधितः वामदेवः, स्मितमिव मुखे धृत्वा, देवतानां कार्यसिद्धये ताम् न निरुद्धवान्। ततः, पतिं प्रदक्षिणं कृत्वा, पतिसंयोगवियोगदुःखं निगृह्य, पतिसंनद्धा पतिव्रता देवी हिमवतः पर्वतं प्रति गतवती। सा पुनः, पूर्वं यत्र स्वसखिभिः सह तपः कृतवती, तस्मिन्नेव स्थले, स्नेहात्, तपस्यै पुनः प्रवृत्ता। तत्र, पितरौ गृहस्थौ दृष्ट्वा, प्रणम्य, घटितं सर्वं निवेद्य, तयोः अनुमतेन, सती—पुनः तपोवनं प्रविश्य, भूषणानि त्यक्त्वा, स्नात्वा, शुद्धव्रतधारिणी तपस्विनी वेशं धृतवती। अत्यन्तदुष्करं तपः कर्तुं संकल्प्य, सा सततं स्वपतेः पदकमलं चित्ते स्थापयन्ती तपस्याम् अभवत्। तद्व्यक्तलिङ्गं बाह्यविधिना ध्यानयन्ती, सा तस्य पूजनं त्रिसन्ध्यायां वनपुष्पफलादिभिः अकृत। 'स एव ब्रह्मरूपधारी तपसः फलं दास्यति' इति चिन्तयन्ती, सा तपः निरन्तरं अकृत। तस्याः तपस्यां प्रवृत्तायाः काले गते, एकः महातिग्रः, दुष्टबुद्धिः, तस्याः पुरतः आगतः। तं अत्यन्तदुष्टं समीपं आगच्छन्तं दृष्ट्वा, तस्य शरीरं स्फीतं जातम्, चित्रितमिव, तस्याः समीपे। स तं दुष्टमुद्दिश्य, देवी स्वभावात्, तं सामान्यजीवमिव न विविच्य। स तु, सर्वाङ्गं स्तम्भितं, क्षुधया पीडितः, 'मम अन्यं मांसं नास्ति, केवलं एषा' इति चिन्तयन्, तत्रैव निरन्तरं स्थितवान्। स देवीं निरन्तरं निरीक्ष्य, अहर्निशं तस्याः पुरतः स्थित्वा, इव पूजायाम् अभवत्। तस्याः हृदये दया उत्पन्ना—'स एव मम भक्तः, अहं तस्य रक्षिका दुष्टजीवात्' इति। तस्याः दयाबलात्, तस्मिन् त्रिविधमलः त्वरितं नष्टः, ततः स तिग्रः देव्या परिचितः अभवत्। तस्य क्षुधा नष्टा, शरीरस्य स्तम्भः विनष्टः, स्वभावदुष्टता गता, तस्मिन् तुष्टिः उत्पन्ना। ततः, आत्मनः सिद्धिं अनुभूय, स तुर्यभावभक्तः अभवत्, परमदेव्याः सेवा अकृत। स तु, अन्येषां दुष्टानां मध्ये अपि, दुष्टनाशकः भूत्वा, तपोवने विचरन् अभवत्। देव्याः तपः तीव्रतरं अभवत्, दैत्यैः दुष्टैः सततं कृतविघ्नः, तस्मात् देवाः ब्रह्माणं शरणं गच्छन्ति। शत्रुभिः पीडिताः देवाः तं दुःखं निवेद्य, शुम्भनिशुम्भयोः तुष्ट्या वरप्राप्तिं कथयन्ति। देवदुःखं श्रुत्वा, सृजितारः ब्रह्मा, करुणया पूर्णः, तस्य दैत्यविनाशस्य कारणं स्मरन् अभवत्। एवं विनयितः, ब्रह्मा देवैः सह, देव्याः आश्रमं गत्वा, मनसि देवदुःखनिवारणं चिन्तयन्, स्वयमेव तस्य सिद्ध्यर्थं अभवत्। तत्र, देवश्रेष्ठाः परमदेवीं भवानीं, परमतपस्यां स्थितां, जगतः आधारमिव, दृष्टवन्तः। स तां प्रणम्य, जगदम्बां, हरिबन्धुस्य पत्नीं, रुद्रपत्नीं, हिमवान्-नन्दनां, नमस्कृतवान्। ब्रह्माणं आगतम् दृष्ट्वा, देवी देवगणैः सह, तं यथाविधि अर्घ्यं दत्त्वा, सत्कारं अकृत। तस्य सत्कारवाक्ये प्रत्युत्तरं दत्त्वा, स्तुत्वा, पद्मजः तस्याः तपस्याः प्रयोजनं, अनजानवत्, पप्रच्छ। 'एवं तीव्रं तपः, हे देवी, किमर्थं साध्यते? तपसः सर्वफलानि तव इच्छायैव अधीनानि।' 'सर्वलोकनाथं, परमेश्वरं, पतिं प्राप्तवती, तपसः फलं प्राप्तं। अथवा, एतद् तव क्रीडायाः रूपम्; तव प्रभवः, हे देवी, पतिसंयोगवियोगं सहनं अद्भुतम्।' 'सृष्ट्यादौ, ईश्वरात् उत्पन्ना, जीवेषु मम प्रथमजः पुत्रः। पुनः, प्रजावृद्ध्यर्थं, भवः तव ललाटात् उत्पन्नः, तदा त्वं मम गुरुर्भूतवती, यथा मम जामाता।' 'हिमवान् तव पिता, मम अपि पिता, तदा त्वं मम पितामहः, हे जगत्प्रपितामहः।' 'एवं, त्वं लोकप्रवाहनियन्त्री, पतिधर्मः पूर्वं साधितः; कथं पुनः पतिसम्बन्धं वदामि?' 'किम् अधिकं वक्तव्यम्? यदि मम श्यामता त्यज्यते, सत्त्वविन्यासेन गौर्याः रूपं धारयितुं शक्नोमि।' 'किमर्थं, हे देवी, एतादृशं तपः कृतम्? तव इच्छायाः सर्वं साध्यं; क्रीडा तव एव।' 'तव क्रीडा अपि, हे जगदम्बे, लोकहिताय; अतः, मम तपसः किञ्चित् फलम् साध्यताम्।' 'निशुम्भशुम्भौ, मम वरप्राप्तौ दैत्यौ, अहंकारयुक्तौ, देवान् पीडयन्तौ; तयोः विनाशः तव द्वारा निश्चितः।' 'अलम् विलम्बेन; क्षणात् धैर्यं धारय, तव शक्त्या आज तौ मृत्युम् प्राप्तौ।' ब्राह्मणैः याचिताभ्यां, हिमवान्-नन्दनया देवीया, बाह्यत्वचं त्यक्त्वा, संकल्पेन, गौर्याः रूपं अभवत्। तस्य त्वचः त्यागात्, कौशिकी नाम्ना, काल्या अपि, मेघश्यामला, कन्या अभवत्।