शिवपुराणम्

पुरुषार्थ्यं तत्त्वं यत् ज्ञेयम्, तद् नानाविधानैः भूषणैः—मालाभिः, कटकैः, बाजुभिः, मुकुटैः, रत्नैः, कुण्डलैः—शोभितम् आसीत्, तानि च चिरस्थायिनि वा क्षणिकानि वा भवन्ति। तत्र उपवीतैः, उत्तरीयैः, गन्धमाल्यैः, पटैः, पुष्पमाल्यैः, मुद्राभिः, पुष्पानुलेपनैः, ताम्बूलैः, कर्पूरैः, चन्दनैः, अगुरुभिः च तद् अलङ्कृतम्। धूपैः, दीपैः, श्वेतच्छत्रैः, व्यजनैः, ध्वजैः, चामरैः, अन्यैः च दिव्यैः उपहारैः तस्य शोभा वाचाम् मनसः च अतीता। तेन यत् उत्तमं यद् यथायोग्यं भगवतः, यत् मनुष्यैः वा पशुभिः वा प्राप्तम्, यद् भगवतो ध्वजाय योग्यं, तेनैव पूजां कुर्युः। परमं प्राप्य इच्छन्तः, स भगवान् तानि सर्वाणि वस्तूनि तत्र सभायाम् हर्षेण दत्त्वा पृथक् पृथक् व्यवस्थितान् वितरति स्म। तत्र तानि वस्तूनि गृह्यमाणानि महद् कलकलं अभवत्; तत्रैव प्राचीनकाले ब्रह्मणा विष्णुना च शङ्करः पूजितः। तयोः प्रणमतोः भगवान् तुष्टः स्मितेन भक्तिं वर्धयन् उवाच—“अद्य अहं युष्माकं पूजया तुष्टः, हे प्रियौ, अस्मिन् महदिने।” अतः स एष दिवसः परमपवित्रः भविष्यति; एष तिथिः शिवरात्रिः नाम्ना मम प्रिया। यः कश्चन एतस्मिन् समये माल्ययुक्तलिङ्गपूजां करोति, स जगतः धर्मान—स्थितिं, सृष्टिं, आदीनि—संपादयति। शिवरात्रौ दिवा रात्रौ यः उपवास्य, संयम्य, यथाशक्ति, विधिना, निःकपटः पूजां कुर्यात्, स तद् वर्षपर्यन्तं सततं पूजायाः फलम् एकस्मिन् दिने लभते। एष समयः मम धर्मवृद्धये, शुक्लचन्द्रकलायाः इव; एष मम प्रतिष्ठोत्सवः, मम भक्तानां शुभमार्गः। पुनः, यदा अहम् आदि स्तम्भरूपेण प्रकटः अभवम्, तद् कालः मार्गशीर्षे, आर्द्रायां नक्षत्रे, मासारम्भे अभवत्। यः माम् उमया सह वा, मम प्रतिमां वा, लिङ्गं वा, मार्गशीर्षे आर्द्रायां पश्यति, स गुफायां स्थितात् अधिकः प्रियः मे। तस्मिन् शुभदिने केवलदर्शनं फलाय पर्याप्तम्; यः पूजां कुर्यात्, तस्य फलम् वाचाम् अतीतम्। यदा युद्धभूमौ अहम् लिङ्गरूपेण प्रकटः अभवम्, तस्मात् लिङ्गात् लिङ्गस्थानम् स्थापितम्। एष स्तम्भः अनादिः अनन्तः, सूक्ष्मपरिमाणः लोकदर्शनाय पूजायै च भविष्यति, हे प्रिय। एष लिङ्गः भोगान् ददाति, संसारसुखमोक्षयोः एकमात्रोपायः; दर्शनात्, स्पर्शात्, ध्यानात्, जीवाः जन्मबन्धात् विमुक्ताः भवन्ति। एष लिङ्गः अग्निशैलसदृशः उत्पन्नः, अरुणाचलः इति प्रसिद्धः भविष्यति। अत्र बहूनि महानि तीर्थानि भविष्यन्ति; अत्र निवसन् वा मृत्युः वा, जीवाः मोक्षं प्राप्नुवन्ति। अत्र सर्वे शुभोत्सवाः, जनसमूहाः भविष्यन्ति; यद् अत्र दत्तम्, अर्पितम्, जपितम्, तद् कोटिगुणं पुण्यं ददाति। एष क्षेत्रम् सर्वेषु मम तीर्थेषु श्रेष्ठम्; अत्र स्मरणमात्रेण देहिनः मोक्षं प्राप्नुवन्ति। तस्मात् एष क्षेत्रम् परमं श्रेष्ठम्, सर्वशुभैः पूर्णम्, सर्वेभ्यः मोक्षं ददाति। अत्र लिङ्गरूपेण मम पूजया, मम लोकवासः, सामीप्यं, सायुज्यं, सत्ताम्, ऐश्वर्यं च लभ्यते। एते पञ्च—सायुज्यं, स्थानम्, सामीप्यं, सत्ताम्, ऐश्वर्यं—कर्मणां फलानि; सर्वे युष्माकं सर्वकामाः शीघ्रं सिद्ध्यन्ति। एवं अनुग्रहं दर्शयित्वा, भगवान् विनीतविधिमाधवयोः सेनान्यौ, यौ युद्धे विनष्टौ, पुनः पुनः पुनर्जीवयामास। निजशक्त्याः अमृतधारया तौ पूर्णं जीवयित्वा, तयोः वैरं निवारयन्, उवाच— “मम द्वे रूपे—सगुणं निर्गुणं च; अन्यस्य नास्ति, अतः अन्ये न परमः। पूर्वं स्तम्भरूपेण युष्माकं पुरतः, बालरूपेण पश्चात्; ब्रह्मपदं निर्गुणं, ईश्वरपदं सगुणं इति कथ्यते। एते केवलं मयि सिद्ध्यन्ति, अन्यत्र न; अतः न युष्माकं न अन्यस्य ईश्वरत्वम्। युष्माकं तद् अद्भुतं श्रेष्ठत्वयुद्धं अज्ञानात् अभवत्; तद् निवारयितुं अहम् युद्धभूमौ प्रकटः। स्वमदं त्यक्त्वा, मनः मयि ईश्वरे नियोजयताम्; मम कृपया सर्वे कार्याः लोकेषु प्रकाश्यन्ते। गुरुवाक्यं प्रमाणं पुनः पुनः; एष ब्रह्मस्य रहस्यं सत्यं स्नेहात् उच्यते। अहम् एव परमं ब्रह्म, मम रूपं साकलम् निष्कलम् च; ब्रह्मत्वात् अहम् ईश्वरः, सृष्टिकरुणायाः कर्ता। विस्तारात् ब्रह्मत्वम्, विस्तारस्य कारणात्; ब्रह्मा केशवः च मम तुल्यौ, व्यापकतया अहम् आत्मा अपि, हे पुत्रौ। अन्ये आत्मा न, केवलं जीवाः; सृष्टिः, स्थितिः, पद्मजगति मम कृपया उत्पन्ना। मम ईश्वरत्वात्, यत् नित्यं केवलं मम, प्रारम्भे निर्गुणलिङ्गं ब्रह्मत्वसिद्धये उत्पन्नम्। तस्मात् मम ईश्वरत्वं अज्ञातम्, हे वामा, तद् प्रकाशयितुं अहम् प्रकटः; तेन सर्वगुणयुक्तः, तस्मिन् क्षणे ईश्वरः साक्षात् अभवत्। अतः मम ईश्वरत्वं सर्वगुणयुक्तं ज्ञेयम्; एष निराकारा स्तम्भः ब्रह्मस्वरूपसिद्ध्यर्थं साधनम्। लिङ्गलक्षणात् एष मम लिङ्गः; अतः, हे पुत्रौ, अत्र युष्माभिः सदा पूजनीयः।