शिवपुराणम्

एवं भगवतीं प्रार्थयन्तीं तद्वचनानि श्रुत्वा भगवान् उवाच— "भद्रे, पूर्वं त्वया कृतानि मम प्रियवादान्यहं श्रुतवान्। तैः अपि अहं स्थिरः सन् कदाचिद् मोहितोऽभवम्। धर्मपत्नी या स्वधर्मं न जहाति, स्वजीवनमपि पतिं प्रति न त्यजति, सा गुणवती सती अपि पण्डितैः तिरस्कृता भवति। त्वयि मम अप्रियता महान्, तव कृष्णवर्णत्वं तस्य कारणम्। तव हास्ययुक्तं वचनमपि समयोचितमेव—कथं अन्यथा स्यात्? अतः सत्पुरुषैः तव कृष्णवर्णत्वं न समादृतं, न च ग्राह्यम्। तपस्यां त्यक्त्वा अहं अत्र स्थातुं न शक्नोमि। यदि तव तपः एतादृशं, तर्हि तादृशस्य तपसः किं प्रयोजनम्? मम इच्छया वा तव इच्छया वा, अन्यं वर्णं गृहाण। अहं न तव वर्णपरिवर्तनं इच्छामि, न स्वयम्, नान्येनापि उपायेन। अहं ब्रह्माणं तपसा पूजयित्वा शीघ्रं गौरी भविष्यामि। मम प्रसादेन ब्रह्मा पूर्वं ब्रह्मपदं प्राप्तवान्। तर्हि हे महादेवि, त्वं तपसा किं साधयिष्यसि? सर्वे देवाः ब्रह्मादयः त्वत्तः पदं प्राप्तवन्तः। तथापि तवाज्ञया ब्रह्मा त्वां तपसा पूजयामास। पुरा अहं सती नाम्ना दक्षस्य दुहिता जातास्मि, तेन प्रकारेण जगन्नाथं त्वां पतिं प्राप्तवती। तथैव अद्यापि द्विजोत्तमं ब्रह्माणं तपसा तुष्ट्वा गौरीत्वं प्रार्थये। अत्र किमपि दोषं यदि अस्ति, स कथ्यताम्।" एवमुक्ता महादेवी वामदेवेन, स स्मितमिव कृत्वा, ताम् अयाचत न निरोदितुम्, देवकार्यसिद्धये तस्य अभिलाषात्। ततः सा पतिं प्रदक्षिणं कृत्वा, पतिसंयोगवियोगदुःखं निगृह्य, हिमवतः शिखरं प्रति जगाम। सा पुनः स्नेहानुबन्धेन तमेव देशं, यत्र पूर्वं सखीभिः सह तपः कृतवती, तपस्यैव वव्रे। तत्र स्वपितरौ गृहं गत्वा, ताभ्यां प्रणम्य, यथावत् वृत्तान्तं निवेद्य, तयोः अनुमत्याऽपि तपोवनं पुनः प्रविष्टा। सा भूषाणि परित्यज्य, स्नात्वा, शुद्धवस्त्राणि धारयित्वा, तपस्विन्याः वृत्तिं गृहीत्वा, महत्तमं दुःसाध्यं च तपः कर्तुं संकल्पमकरोत्। सा पतिपादपद्मे चित्तं नित्यं निवेश्य, तदनुस्मरणपरायणा बभूव। सा तद्व्यक्तिलिङ्गं बाह्यविधिना ध्यानपूर्वकं पूजयित्वा, त्रिसन्ध्यायां वन्यपुष्पफलादिभिः पूजनं अकुरुत्। 'स एव ब्रह्मरूपधारी मम तपसः फलदः भविष्यति' इति निश्चित्य, सदा तपसा युक्ता बभूव। एवं तपस्यां प्रवृत्तायां, कालेन महता, कश्चित् महाव्याघ्रः, दुष्टचित्तः, तस्या: समीपे समुपस्थितः। स दुष्टः व्याघ्रः समीपं गच्छन्, तस्या: समीपे स्थूलशरीरः, चित्रित इव, अभवत्। तं दुष्टबुद्धिं व्याघ्रं दृष्ट्वा अपि, देवी स्वभावतः तं सामान्यजनवत् न विवेचयामास। स तु, सर्वाङ्गगतकम्पः, क्षुधया पीडितः, 'मम अन्यत् मांसं नास्ति, केवलं अस्याः' इति चिन्तयन्, तत्रैव स्थितः। सदा देवीं पश्यन्, स तस्या: पुरतः दिनरात्रं तिष्ठन्, इव तां पूजयामास। तदा देवीहृदये करुणा उत्पन्ना—'स एव मम भक्तः, अहं च तस्य दुष्टजनात् रक्षिका' इति। तस्याः करुणाशक्त्या तस्य व्याघ्रस्य सर्वमलानि त्वरया विनष्टानि। स व्याघ्रः तदा देवीं सम्यक् अवबुद्धवान्। तस्य क्षुधा नष्टा, शरीरकम्पः अपगतः, स्वभावदुष्टता च नष्टा, तुष्टिः अभवत्। ततः स आत्मसंपूर्णतां प्राप्य, भक्तिश्रद्धया देवीं शुश्रूषाम् अकरोत्। स एव व्याघ्रः, अन्येषां दुष्टानां मध्ये अपि पापकृतां नाशकः, तपोवने विचरन्, धर्मपथं गच्छन् बभूव। तदा देवी तपसा अतिशयेन दीप्तिमती अभवत्। असुराणां दैत्यानां च प्रबलत्वात्, देवाः ब्रह्माणं शरणं ययुः। शत्रुभिः पीडिताः देवाः, स्वदुःखं निवेद्य, शुम्भनिशुम्भयोः वरदानफलप्राप्तिं व्याख्यातुम् आरब्धाः। तेषां दुःखश्रवणेन करुणापूरितचित्तः ब्रह्मा, दैत्यवधकारणं कृत्स्नं इतिहासं स्मृत्वा, स्वयं देवदुःखनिवारणाय प्रयत्नं कर्तुं निश्चकर्ष। ततः ब्रह्मा, देवैः सहितः, भगवत्याः तपोवनं प्रति प्रस्थितः, देवदुःखनिवारणं मनसि धृत्वा, तत्र गत्वा, जगद्धात्रीं भवानीं परमं तपस्यां स्थितां, विश्वाधाररूपां, दृष्टवान्। स तां जगन्मातरं, स्वभ्रातुः हर्याः च रुद्रस्य भार्यां, पर्वतराजदुहितरं, प्रणम्य, सत्कारार्हां सम्यक् अर्घ्यं दत्त्वा, विधिवत् पूजयामास। स तया सत्कारवाक्यैः प्रत्युत्तरं दत्त्वा, स्तुत्वा, तस्याः तपस्याः प्रयोजनं, इव अजानन्, पप्रच्छ। "किमिदं घोरतपः कर्तुं त्वया निश्चितम्? सर्वं तपःफलं तव इच्छायाः वशगतमेव। यः सर्वलोकनाथः, स भगवान् पतिरूपेण त्वया प्राप्तः, तपसः फलम् अपि लब्धम्। अथवा एषा सर्वा लीला केवलं तव क्रीडारूपा। अद्भुतं खलु, हे देवी, यथा त्वं पतिवियोगं सहसे। सृष्ट्यादौ त्वं प्रभोः समुत्पन्ना, ततः प्रजासु मम प्रथमजः पुत्रः इति श्रूयते।