शिवपुराणम्

ततः प्रभृति शुम्भनिशुम्भाभ्यां सह समर्येन्द्रादीन् देवान् विजित्य, तावुभौ सकलमिमं लोकं बलात् परिगृह्य, वेदपाठयज्ञादिकर्माणि बलात् निरुद्धवन्तौ। तदा तयोः विनाशार्थं ब्रह्मा पुनः सुरपतिं समुपेत्य, रहसि त्वां किञ्चिद् निगृह्णन् प्रेरयामास। तदा स सृष्टिकर्ता भगवन्तं नीललोहितं प्रार्थयन्नुवाच—"हे भगवन्! सुरेभ्यः वर्णनिधिसंभवां निष्कामां कन्यां, या शुम्भनिशुम्भयोः वधं करिष्यति, तां शक्तिं दातुमर्हसि।" एवं सृष्टिकर्त्रा प्रार्थितः स भगवाँश्चिरं स्मयमानः कालीरूपेण, रहसि त्वां परिहासेन निगृह्य इव वचनमब्रवीत्। ततो देवी सा स्वयम्भूः क्रोधात् स्वर्णवर्णा जात्वा, स्मयमाना, स्वपत्युः प्रति तदप्रसादनीयमुवाच। साऽब्रवीत्—"यदि मम वर्णे तव एवं स्नेहः, कथं स दीर्घकालं निवार्यते? यदि त्वमुदासीनोऽसि, कथं मया सह रमसे? जगति किमपि असम्भवम् नास्ति जगन्नाथस्य।" "स्वात्मरमस्य हि न सुखस्य कारणं विषयो भवति; तस्मात् कामोऽपि मया भस्मीकृतः। या स्त्री सर्वाङ्गसुन्दरी पत्या नाभिलषिता, सा सर्वगुणैरपि व्यर्था जातु। स्त्रीणां सृष्ट्यर्थोऽपि पतिसुखायैव; अन्यथा का स्त्री किं प्रयोजनम्?" इति। "अतः त्वया रहसि निगृहीतः अयं वर्णः परित्यज्य, अन्यं वर्णं वरणेऽहम्, अथवा न वरेयमपि, यथेष्टम्।" इति उक्त्वा, शय्यायाः समुत्थाय, साऽन्या देवी किञ्चित्कम्पमानया वाचा पतिं निवेद्य, तपस्यां नियोज्यते स्म। तदा तस्याः स्नेहच्छेदभीतेः साक्षात् प्रजापतिः स्वयम्, भवानीपादौ प्रणम्य, तामिदं प्राह—"प्रियेम, किमर्थं रुष्टासि? कथं मयि तव रतिः नश्येत्, अथवा अन्यत्र मम सुखमुत्पद्येत? त्वं जगतो जननी, अहं तस्य पिता पतिश्च; कथं मयि तव नानन्दः स्यात्?" "यद्यपि अस्माकं परस्परं कामोऽस्ति, स किं कामेनैव? कामस्यापि सृष्टिपूर्वं मूलम्। लोकसामान्यानां सुखार्थं मया कामो रूपेण सृष्टः; तस्मात् त्वया मम कामदाहनं किमर्थं निगृह्यते?" "मां देववत् मनोभवः किञ्चिदवज्ञां कृत्वा, तस्मात् स भस्मीकृतः। लोकसंरक्षणार्थं मया अस्माकं मध्ये कामो निहितः; तस्मात् त्वया परिहासवचनं प्रोक्तम्। त्वदीयं प्रयोजनं शीघ्रं प्रकाशिष्यते।" एवमुक्त्वा, स भगवान् तस्याः कोपोत्थितं वचनं हृदि कृत्वा पुनरुवाच—"भद्रे, तव स्तुतिवचनानि पूर्वं श्रुतानि मया; तैः अपि दृढोऽपि कदाचित् मोहितः। या पतिं न त्यजति, सा स्त्री गुणवती सती अपि, पण्डितैः अवज्ञायते।" "त्वयि मम अप्रसादो महान्, मम कृष्णवर्णत्वं तस्य कारणम्; तव परिहासवचनमपि समयोचितम्—कथं न स्यात्? अतः तव कृष्णवर्णः साधुभिः न अनुमोदितः, न च मया स्वीकृतः; तपो त्यक्त्वा अहं स्थातुं न शक्नोमि। यदि तव तपः एवमस्ति, तर्हि तादृशस्य तपसः किमर्थम्? मम इच्छया वा तव इच्छया वा, अन्यं वर्णं गृहाण।" "नाहं तव वर्णपरिवर्तनं स्वयम् इच्छामि, नापि अन्यथा; ब्रह्माणं तपसा सम्पूज्य, शीघ्रं गौर्यहम् स्याम्। मम प्रसादात् ब्रह्मा पूर्वं ब्रह्मपदं प्राप्तः; तव तपसा किं सिद्ध्येत्? सर्वे देवाः ब्रह्मादयः त्वत्तः पदं प्राप्तवन्तः; तथापि तवाज्ञया ब्रह्मा तपसा त्वां पूजयामास।" "पूर्वं सती नाम दक्षस्य दुहिता भूत्वा, एवं जगन्नाथं त्वां पतिं प्राप्तवती। एवं पुनः अपि, अहं द्विजोत्तमं ब्रह्माणं तपसा तुष्ट्वा गौर्यभविष्यामि; अत्र दोषः कः, तद् वदतु।" इति। एवं महादेव्याः वचनं श्रुत्वा, वामदेवः स्मयमान इव, तस्याः देवकार्यार्थं, ताम् न निरोद्धुम् अर्हति स्म। ततः सा पतिं प्रदक्षिणीकृत्य, विरहदुःखं निगृह्य, पतिव्रता हिमवतः शिखरं जगाम। तत्रापि स्नेहात्, यत्र पूर्वं सखीभिः सह तपः कृतमासीत्तं देशं पुनः वव्रे। तत्र पितरौ गृहस्थौ दृष्ट्वा, ताभ्यां प्रणम्य, यथावृत्तं निवेद्य, तयोः अनुमत्याऽऽत्मनं सती पुनः तपोवनं ययौ। तत्र सा अलंकारान् अपास्य, स्नात्वा, शुद्धव्रतवेषधारिणी तपोवनं प्रविष्टा। साऽतिदुस्तरं दुःसाध्यं च तपः कर्तुं संकल्प्य, स्वपतेः पद्मपादौ चित्ते निरन्तरं समन्वधत्त। सैव लिङ्गं क्षणिकं बाह्यविधिना ध्यानपूर्वकं, त्रिसंध्यं वनपुष्पफलादिभिः पूजयामास। "एष एव ब्रह्मरूपधारिणी तपसः फलदः स्यात्" इति सदा मनसि धारयन्ती, सा तपः समाचरत्। एवं सा तप्यमाना, बहून् कालान् यापयन्ती, तत्र कश्चित् महाव्याघ्रः पापबुद्धिः समीपमागतः। तस्य दुष्टस्य समीपं गच्छतः, तदङ्गं चित्रितमिव स्थिरमभूत्।