शिवपुराणम्

महान् पर्वतः प्रतिदिनं विहितविशालगुहामुखैः, गभीरसुषिरैश्च, तृप्तिहीनसौन्दर्यस्य विवरं यथा जृम्भमाण इव दृश्यते। सः पर्वतः सर्वं जगद् ग्रसन्, समुद्रं पिबन्, अन्तर्गतम् अन्धकारं वमन्, अम्बरे मेघैः सह प्रमदमान इव बभूव। तस्य भवनानि दर्पणसदृशैः उदरैः, घनच्छायतरुभिः सूर्यतेजः अवरुद्धानि, तपस्विकुटीरसंनिधानेन शीतलतया समन्वितानि। तत्र नद्यः सरांसि सरःषि च येन वाताः शीतलीकृताः, यत्र शिवः पार्वत्याः सह उपविष्टः, तत्र सर्वत्र फलप्रदा भवन्ति। सर्वथा श्रेष्ठं तं त्रिनेत्रं शम्भुं, रायभ्यकुटीरस्य समीपे स्थितं, स्मरन् सः अन्तर्धाय निर्गतः। ततः सः महेश्वरः उद्यानं गम्य, देवीसहितः तस्याः अन्तःपुरवापिकायाम् रमणीयेषु स्थलेषु रममाणः आसीत्। कालक्रमेण जनसमूहो वृद्धिं गतः, तदा शुम्भनिशुम्भाभ्यां नाम दैत्यद्वयम् अजायत। तयोः तपसः प्रभावेन, ब्रह्मा परमेशः सर्वेषां नराणां अभेद्यत्वं ताभ्यां दत्तवान्। या च अम्बिकायाः अंशात् उत्पन्ना, योनिजा न सती, नरेण स्पृष्टा न कदापि, अजय्यशौर्या कन्या—एवमेव तया एव वयं युद्धे कामाभिभूताः हन्येम—इति तौ ब्रह्माणं प्रार्थयामासतुः। स च ब्रह्मा 'एवमस्तु' इति प्रत्युवाच। ततः प्रभृति तौ देवैः सह युद्धे इन्द्रादीन् विजित्य, बलात् वेदपाठयज्ञकर्माणि निवार्य, जगत् अधिकारं प्राप्नुताम्। तयोः विनाशाय ब्रह्मा पुनः देवाधिपतिं प्रार्थयामास, रहसि त्वां च निन्दन् प्रेरयामास च यथायोग्यम्। 'वर्णनिधेः उत्पन्नां, निःकामां कन्यां, या शुम्भनिशुम्भयोः वधाय भविष्यति, तां देवेभ्यः दातव्यं'—इति ब्रह्मणा याचितः भगवती नीलरक्तवर्णा स्मयमाना, कालिरूपेण रहसि त्वां इव तिरस्कृत्य वाक्यम् उक्तवती। तदा क्रुद्धा देवी, स्वोत्पत्तेः कारणेन सुवर्णवर्णा, स्मितपूर्वकं पतिं न सुलभप्रशम्यैः वाक्यैः सम्बोधयामास। 'यदि मम वर्णे तव एवम् अनुरागः, कथं तावत् अतिदीर्घं कालं सः निगृहीतः? यदि त्वं उदासीनः, कथं मया सह रमसे? जगति किञ्चिदपि असाध्यं नास्ति जगन्नाथस्य। आत्मरमस्य सुखस्य कारणं न रमणीयता; अतः कामः भस्मीकृतः। या स्त्री सर्वाङ्गसुन्दरी अपि, या पतिना नाभिलषिता, सा व्यर्था जातु, अन्यगुणैः अपि। स्त्रीणां निर्माणस्य कारणं पतिसुखमेव; अन्यथा सा स्त्री किमर्था?' एवं उक्त्वा, 'इदं वर्णं या त्वया रहसि तिरस्कृतम्, त्यक्त्वा अन्यं वर्णं वरणीयं, अथवा नापि वरणीयं'—इति देवी शय्यायाः उत्थाय, कम्पितवाणी पतिं अनुमतिं याचितुम् आरब्धवती, तपस्यां निश्चिता। तदा स्नेहच्छेदभीतः सः प्रभुः स्वयं भवानीयाः पादौ प्रणम्य ताम् उक्तवान्। क्रीडावाक्यं न विज्ञाय, 'प्रिये, किमर्थं त्वं क्रुद्धा? कथं मम त्वयि रतिः नश्येत्, अथवा अन्यत्र मम सुखम्?'—इति सः प्राह। 'त्वं जगतः माता, अहं तस्य पिता च प्रभुः; कथं त्वयि मम न रतिः स्यात्? यदि किञ्चिद् इच्छावान् अपि स्यात्, सा कामात् किम्? कामस्य उत्पत्तिः सृष्टेः पूर्वम्। सामान्यजनानां सुखार्थं मया कामः सृष्टः; तस्मात् मम कामदहनं त्वया किमर्थं निन्द्यते?' 'माम् अन्यदेवतासदृशं मन्यन् मनोभवः मम किंचित् अवमानं कृतवान्, तस्मात् तम् भस्मीकृतवान्। लोकस्य रक्षार्थं मया कामो निवारितः; तस्मात् त्वया अद्य क्रीडया वाक्यम् उक्तम्। शीघ्रं तव एष कार्यः प्रकाशं यास्यति'—इति तस्याः कोपजनकं वाक्यं हृदि कृत्वा पुनरपि उक्तवान्। 'भगे, तव प्रियवाक्यानि पूर्वं श्रुतानि; तैः अपि अहम् अतीव स्थितप्रज्ञोऽपि कदाचित् मोहितः। या स्त्री स्वपत्न्याः कृते प्राणानपि न त्यजति, सा गुणवती अपि पण्डितैः तिरस्कृता। तव मयि अप्रसादः महान्, मम कृष्णवर्णत्वात्; तव क्रीडावाक्यं अपि समयोचितम्, अन्यथा कथं स्यात्? तस्मात् तव कृष्णवर्णः साधुभिः नानुमोदितः, न च स्वीकृतः; मम तपो त्यक्त्वा अत्र स्थितुं न शक्नोमि। यदि तव एष तपः, तर्हि तस्य किं प्रयोजनम्? मम इच्छया अथवा स्वेच्छया, अन्यं वर्णं गृहाण। अहं न तव वर्णं स्वयम्, नापि अन्येन, परिवर्तयितुम् इच्छामि; ब्रह्माणं तपसा पूजयित्वा शीघ्रं गौर्याः रूपं लभे। मम प्रसादेन पूर्वं ब्रह्मा ब्रह्मपदं प्राप्तवान्; तर्हि महादेवि, तपसा त्वया किम् साध्यं? सर्वे देवाः ब्रह्मादयः त्वत्तः एव पदं प्राप्तवन्तः; तथापि तव आज्ञया ब्रह्मा त्वां तपसा पूजयामास। पूर्वं अहम् सती नाम दक्षस्य दुहिता जातवती, एवं च त्वां जगन्नाथं पतिं प्राप्तवती। तथैव अद्यापि, द्विजं ब्रह्माणं तपसा तुष्टुम् इच्छामि गौर्याः प्राप्त्यर्थम्; अत्र कः दोषः? स कथ्यताम्।