शिवपुराणम्

शिवस्य पावनपर्वतस्य तलप्रदेशाः शुद्धरत्नवृक्षैः शोभिताः, शिवपार्वत्योः सततसन्निधानेन समस्तं जगत् अतिक्रान्तवन्तः। तस्य पर्वतस्य जलानि दिव्यजनकयोः स्नानपानार्थं प्रतिदिनं उपयुज्यमानानि, सर्वत्र पुण्यप्रसारं कृत्वा पावनत्वं प्राप्तानि। तस्य शीतलस्वच्छधाराजलस्य मृदुस्पर्शेन, घृतस्येव अभिषेकः कृतः, स पर्वतराजः समस्तपर्वतानां अधिपतिरिव विराजते। रात्रौ तस्य शिखरं चन्द्रमण्डलविलसितेन शोभायमानं, पर्वतराज्यच्छत्रस्य अधः स्फुरति। तं पर्वतं कन्याः क्रीडापवनैः राजशीतलवातमिव व्यजनं कुर्वन्त्यः सेवन्ति। प्रभाते सूर्यस्य उदयकाले, रत्नैः भूषितः स पर्वतः स्वसौन्दर्यं दर्पणे द्रष्टुमिच्छन्निव तिष्ठति। पक्षिणां कलरवेन, वायुनाः उत्थिताः लताः, सततं पुष्पप्रवाहः, लम्बमानानि कोमलपत्राणि च, तत्र दृश्यन्ते। तस्य पर्वतराजस्य पूजनं तपस्विवृक्षैः जटालताभिः सह, विजयसंकल्पेन समर्प्यते। तस्य शिखराणि अधोमुखानि, उर्ध्वमुखानि, पार्श्वमुखानि च, पातालं पतन्ति वा, भूमिं उत्थाय क्रीडन्ति वा, इव दृश्यन्ते। सर्वतः परिवृतः, आकाशे विचरन्निव, जगत्सर्वं दृष्ट्वा, सततं नृत्यन्ति इव। गुहामुखानि प्रतिदिनं विशालानि, गह्वराणि च, तस्य पर्वतः अतृप्तसौन्दर्येन यावन्निव यायमानः दृश्यते। स पर्वतः जगत्सर्वं ग्रसन्निव, समुद्रं पिबन्निव, अन्तः तमः वमन्निव, आकाशे मेघैः सह प्रमुदितः इव। तस्य निवासस्थानानि दर्पणवत उदरयुक्तानि, घनवृक्षच्छायया सूर्यस्य प्रकाशं निवार्य, आश्रमसन्निधानेन शीतलता वर्धिता। तत्र नद्यः, सरांसि, तडागानि च, तैः शीतलवाताः यत्र शिवपार्वत्यौ उपविष्टौ तत्र सर्वत्र फलवन्तः भवन्ति। सर्वथा तं स्मृत्वा, सर्वोत्कृष्टं शम्भुं, त्रिनेत्रं, रायभ्याश्रमसमीपे स्थितं, तेन अन्तर्धानं कृत्वा निर्गतः। ततः महेश्वरः उद्यानं प्राप्त्वा, देवीसहितः अन्तःपुरस्य रमणीयभूमिषु क्रीडां कृतवान्। कालातिक्रमे जनसंख्या वृद्धिः जाता, तदा शुम्भनिशुम्भौ नाम दैत्यौ भ्रातरौ उत्पन्नौ। तयोः तपस्याबलात् ब्रह्मा परमेश्वरः तान् सर्वेभ्यः पुरुषेभ्यः अभेद्यत्वं दत्तवान्। गर्भात् न उत्पन्ना कन्या, अम्बिकायाः अंशात् आविर्भूता, पुरुषस्पर्शरहिताः, अजयशौर्ययुक्ता—तया एव यदा तस्याः कामेन अभिभूतौ युद्धे नष्टौ भविष्यावः—इति तौ ब्रह्माणं याचितवन्तौ, स च 'तथास्तु' इति प्रत्युत्तरं दत्तवान्। ततः इन्द्रादिदेवांश्च संग्रामे विजित्य, जगत् अधिगृह्य, बलात् जपयज्ञादीन् निवार्य, तौ अधिपत्यं कृतवन्तौ। तयोः विनाशाय ब्रह्मा पुनः देवाधिपतिं उपयाचत्, गुप्तं तव निन्दां कृत्वा, आवश्यकानुसारं उद्बोधितवान्। 'रंगकोषोत्पन्नां, निष्कामां कन्यां, देवानां शक्तिं दातव्यं, या शुम्भनिशुम्भौ हन्ति'—इति ब्रह्मा याचितवान्। ततः सृष्टिकर्त्रा याचितः, शुभ्रनीलरक्तः भगवतः स्मितं कृत्वा, कालीरूपेण गुप्तनिन्दां कृत्वा वचनं उक्तवती। तदा देवी, स्वर्णवर्णा, क्रोधेन स्मितं कृत्वा, स्वपत्न्यं अप्रशम्य वचनं उक्तवती। 'यदि तव रंगे एव प्रियता, कथं तावद् दीर्घकालं निवार्यते?' 'यदि त्वं उदासीनः, कथं मया सह रमसे? जगति सर्वं सर्वेश्वरस्य किमपि न दुरापं।' 'स्वात्मानन्दिनः सुखं न रमणेन, तस्मात् कामः बलात् भस्मीकृतः।' 'या स्त्री सर्वाङ्गसुन्दरी, यदि पतिना नाभिलषिता, तदा सर्वगुणेष्वपि व्यर्था जातिः।' 'पतिसुखाय एव स्त्रीणां सृष्टिः, अन्यथा किमर्थं स्त्री अन्यगुणयुक्ता?' 'तस्मात् अस्य रंगस्य, यं त्वं गुप्तनिन्दया उपस्थापितवान्, परित्यज्य, अन्यं रंगं वा गृह्णीयाम्, वा न गृह्णीयाम्, इच्छया।' एवं उक्त्वा, शय्यायाः उत्थाय, देवी कम्पितवाक्यं पतिं याचितवती, तपस्यां नियोजयितुम्। तदा, स्नेहभङ्गात् भयभीतः, प्रजापतिः स्वयं भवानीपादयोः प्रणम्य वचनं उक्तवान्। क्रीडावाक्यं न जानन्, स प्राह—'प्रियं, किमर्थं क्रुद्धा? कथं तव प्रियता न नष्टा, वा अन्यस्मात् मम सुखं उत्पन्नं?' 'त्वं जगन्माता, अहं तस्य पिता, अधिपतिः; कथं तव मयि नानन्दः स्यात्?' 'यदि यौवनं अस्ति, किं कामेन? कामः सृष्टिपूर्वं आसीत्।' 'सामान्यजनानां सुखाय एव कामः मया सृष्टः; तस्मात् किमर्थं त्वं मां कामदाहाय निन्दसि?' 'माम् अन्यदेवतावद् मन्ये, मनोभवः लघुं अवमानं कृतवान्, तस्मात् तं भस्मीकृतवान्।' 'जगत् रक्षणाय, मम यौवनं त्वया सह निवारितम्; तस्मात् तव हास्यवाक्यं आज आज्ञाय।' 'शिघ्रं तव उद्देश्यः प्रकाशो भविष्यति'; एवं क्रोधोत्पन्नं वचनं हृदि कृत्वा, तेन उक्तम्। इति, शिवपार्वत्योः पर्वतस्थलीनां दिव्यशोभा, दैत्योत्पत्तिः, ब्रह्मायाचनं, देवीकालीविवादः, शिवस्य उत्तरं च, शुम्भनिशुम्भयोः विनाशाय देवीकार्यं च, एकस्मिन् प्रवाहेण कथा उपवर्णिता।