शिवपुराणम्

यदा तव विना यज्ञः सर्वाङ्गसमन्वितो हविर्भिश्च कृतः स्यात्, तदा अपि स फलं न प्राप्नोति—एवं विचार्य देवः कपटीं केतकां, मिथ्याशंसिनं, उवाच। “हे केतके! त्वं दुष्टः कपटी च। इतः दूरे गच्छ। मम पूजायां तव पुष्पं न कदापि गृह्यताम्, न च तत्र श्रेष्ठत्वं प्राप्नुयात्।” एवं देवेन उक्ते तत्र सर्वे देवगणाः केतकां न समीपं गन्तुं दत्तवन्तः, तं तस्य पार्श्वात् दूरं कृतवन्तः। तदा केतका नमस्कृत्य उवाच— “नमस्ते भगवन्! भवतः आज्ञया मम जन्म निष्फलं जातम्। तदिदानीं तदपि फलं प्राप्नुयात्, हे पितः, मम पापं क्षमस्व। ज्ञानेनाज्ञानेन वा यत्पापं जातं, तद्विशेषेण तव स्मरणेन विनश्यति। त्वां दृष्ट्वा एवमस्ति चेत्, कथं मम मिथ्यादोषः स्यात्?” एवं सभायां केतकया स्तुतः भगवान् उवाच— “नाहं त्वां धारयितुं युक्तः, सत्यवागहमस्मि, भगवन्। किन्तु त्वां स्वकीयतया धारयिष्यामि, तेन तव जन्म सफलं भविष्यति। छत्रावरणस्य निमित्तेन त्वं मम उपरि स्थितः भविष्यसि।” एवं केतकायाः कृते अनुग्रहं दर्शयित्वा भगवान् विधिना सह माधवेन च, देवसभायां सर्वैः देवैः स्तूयमानः, तेजसा विराजमानः स्थितः। एतस्मिन्नन्तरे विधिः माधवश्च, भगवन्तं प्रणम्य, दक्षिणे वामे च मौनं कृत्वा, कृताञ्जलिपुटौ स्थितौ। तत्र भगवन्तं सपरिवारं पुण्यपीठे उपवेश्य, शुद्धैः अर्हद्भिः द्रव्यैः पूजनं चकारतुः। तदानीं ज्ञेयः पुरुषो भावः नानाविधानां हारकङ्कणकुण्डलमुकुटरत्नमणिविलसितेन भूषितः, दीर्घक्षिप्रकालपर्यन्तं शोभते। यज्ञोपवीतैः उत्तरीयैः माल्यैः, पटैः पुष्पगुच्छैः मुद्राभिः, चन्दनागुरुकर्पूरपुष्पताम्बूलानुलेपनैः च। धूपदीपश्वेतच्छत्रचामरध्वजव्यजनादिभिः दिव्यैः द्रव्यैः, यत्किंचित् वाचाम् मनसश्चातिक्रान्तं तेजः। येन येन भगवतः पूजनं श्रेष्ठं युक्तं च, तद् मानवैः पशुभिर्वा यत् युक्तं भगवतः ध्वजाय, तेन तं पूजयेत्। परमं प्राप्नुयामिति कामयमानः भगवान् तानि सर्वाणि द्रव्याणि तत्र सभायाम् उल्लसितः पृथक् पृथक् यथायोग्यं वितीर्य दत्तवान्। तत्र तानि द्रव्याणि गृह्णतां महान् कोलाहलः समजनि; तत्र प्राचीनकाले शङ्करः ब्रह्मणा विष्णुना च पूजितः। तदा ताभ्यां प्रणमद्भ्यां प्रीतिमान् भगवान् स्मितेन भक्तिं वृद्ध्वा उवाच— “अद्य अहं तव पूजया, हे प्रियौ, तुष्टोऽस्मि। अतः अयं दिवसः परमपवित्रः भविष्यति; अयं तिथि, शिवरात्रिरिति विख्याता, मम प्रिया। यः कश्चिद् अत्र काले माल्यलिङ्गपूजनं करोति, स धर्मान्—सृष्टिस्थित्यादीन्—संपादयति। शिवरात्रौ, अहोरात्रं, यः उपवास्य, संयतः, यथाशक्ति विधिवत् निरवद्यं पूजनं करोति— सर्ववर्षं निरन्तरं पूजायाः यत्फलं, तत् एकैव शिवरात्र्यां लभ्यते। एषा मम धर्मवृद्धेः कालः, शुक्लचन्द्रवत्; एषा मम प्रतिष्ठोत्सवः, भक्तानां शुभमार्गः। पुनः, यदा अहं प्रथमं स्तम्भरूपेण प्रादुरासं, स कालः मार्गशीर्षे, आर्द्रानक्षत्रे, मासस्य आरम्भे। यो मां उमया सहितं, वा मम मूर्तिं, वा लिङ्गं, मार्गशीर्षे आर्द्रायां पश्यति, स मम गुहाशयात् अपि प्रियतरः। तस्मिन् शुभे दिने, केवलं दर्शनं एव फलं ददाति; यदि पूजनं क्रियते, तस्य फलं वर्णनातीतम्। तस्मिन् रणाङ्गणे, यदा अहं लिङ्गरूपेण प्रादुरासम्, तस्मात् लिङ्गात् लिङ्गस्थानं प्रतिष्ठितम्। एषः स्तम्भः, अनाद्यन्तः, सूक्ष्मपरिमाणः, लोकरक्षणाय दर्शनाय च, पूजनार्थं च, भविष्यति। एष लिङ्गः भोगदः, एकमेव साधनं भुक्तिमुक्त्योः; दर्शनस्पर्शनध्यानैः जीवाः जन्मबन्धनात् विमुच्यन्ते। एषः लिङ्गः, ज्वलज्ज्वालामयशैलसदृशः, अरुणाचल इति प्रसिद्धः भविष्यति। अत्र बहूनि पुण्यतीर्थानि भविष्यन्ति; अत्र वासेन वा मरणेन वा, जीवाः मोक्षं प्राप्नुवन्ति। सर्वे पुण्योत्सवाः, जनसमूहाः चात्र भविष्यन्ति; यदत्र दत्तं, हुतं, जपितं वा, तत् कोटिगुणं फलदं भवति। एष क्षेत्रं मम अन्येषां सर्वेषां क्षेत्राणां श्रेष्ठम्; अत्र केवलं स्मरणेन देहिनः मोक्षं प्राप्नुवन्ति। अतः एतत् क्षेत्रं परमं श्रेष्ठं, सर्वमङ्गलसमन्वितं, सर्वेषां मोक्षदं च। अत्र मां लिङ्गरूपेण पूजयन्, मम लोके वासं, सामीप्यं, सारूप्यं, सायुज्यं च प्राप्नोति। एते पञ्च—सायुज्यं, सालोक्यं, सामीप्यं, सारूप्यं, स्वराज्यम्—कर्मणां फलानि; सर्वे यूयं शीघ्रं यथाकामं लभध्वम्। एवं भगवान् अनुग्रहं दर्शयित्वा, विनीतविधिमाधवयोः सैन्यानि, ये पूर्वं युद्धे नष्टानि, पुनः पुनरुत्थाप्य। स्वशक्त्या अमृतधारया तानि सम्पूर्णं जीवितवान्, तयोः वैरनिवृत्त्यर्थं ताभ्यां उवाच— “मम द्वे रूपे स्तः—सगुणं निर्गुणं च; अन्यस्य कस्यापि एतद् नास्ति, तस्मात् अन्ये न परमाः। पूर्वं यत् स्तम्भरूपं युष्माकं पुरतः, बालरूपं च पश्चात्, तत्र ब्रह्मत्वं निर्गुणं, ऐश्वर्यं सगुणं इति कथ्यते। एते द्वे केवलं मयि पूर्णे, अन्यत्र न; तस्मात् न त्वयोः नान्यस्य च ऐश्वर्यम् अस्ति।