शिवपुराणम्

ततः पुण्यात्मा रुद्रः, गणाधिपतिः, दक्षेण प्रतिष्ठिते यज्ञवाटं प्रविश्य, जगतोऽन्ते संहाराय प्रवृत्तः। तत्र स भगवान् विष्णुप्रधानान् देवमहात्मनः, महायज्ञं दिव्यध्वजैः शोभितं ददर्श। भूमिः शुद्धदर्भैः, ऋतुपुष्पैश्च आच्छादिता, सम्यग्धूताग्निः, सुवर्णपात्रैः शोभिता च तत्र बभूव। तत्र वेदविहितैः कर्मभिः, यथाविधि प्रवृत्तैः, यज्ञकुशलैः ऋषिभिः समन्तात् सेव्यमानं यज्ञमण्डलं दृष्ट्वा, सहस्रशः सुरस्त्रीभिः, अप्सरसां गणैः सेव्यमानं, वेदघोषैः, वंशीवीणारवैः च निनादितं तं देशं स दृष्टवान्। तत्र दक्षयज्ञं दृष्ट्वा, वीर्यवान् वीरभद्रः मेघनिनादवत् भीमं निनादं चकार। ततः गणाधिपतिभिः कृतः स महानिनादः, आकाशं पूरयन्, सागरध्वनिमपि निगृह्य, उत्पत्तिम् अगमत्। तेन भीमस्वरेण आहताः सर्वे स्वर्गवासी देवाः भयाकुलाः, दिशः सर्वतः पलायिताः, वस्त्राभरणानि च पतितानि। देवाः विस्मयेन उच्चुक्रुशुः—“कच्चित् महमेरुः भग्नः? कच्चित् पृथिवी विदीर्णा? किं नु एतत्? किं नु एतत्?” यथा सिंहनिनादेन गहनकानने गजाः त्रासं प्राप्नुवन्ति, तथैव तं शब्दं श्रुत्वा केचन भीताः प्राणान् परित्यजुः। पर्वतान् विदार्य, पृथिवीं कम्पयित्वा, वाताः तीव्रं प्रवाति, सागरालयः च प्रमथितः। अग्नयः न दहन्ति, सूर्यः न प्रकाशते, ग्रहाः, तारागणाः अपि न प्रकाशन्ते। तस्मिन्नेव क्षणे, भगवत्याः सह अनुयायिभिः, भगवन् वीरभद्रः दीप्ते यज्ञवाटे समुपेत्य तस्थौ। तम् आगतम् आलोक्य, दक्षः भीतः सन् अपि, स्थिरः इव स्थित्वा, कृत्रिमकोपेन उवाच—“कः त्वम्? किमिह इच्छसि?” तस्य वाक्यं श्रुत्वा, दुष्टबुद्धिः स तेजस्वी वीरभद्रः, मेघनिनादसदृशेन स्वरेण, दक्षं निरीक्ष्य, स्मितमिव कृत्वा, देवर्षिप्रत्यक्षं, यथोचितं स्पष्टरूपं वाक्यम् अभाषत—“वयं सर्वे शर्वसेवकाः अनन्तवीर्याः, भागकामाः अत्र आगताः; अस्माकं भागः दत्तव्यः।” “यदि अत्र यज्ञे न भागोऽस्माकं विधीयते, तर्हि कारणं वदतु, अथवा अमृतैः सह अत्र युध्येयम्।” एवं गणनाथेन उक्ताः, देवाः दक्षप्रधानाः प्रत्युः—“मन्त्राः एव प्रमाणम्; न हि वयं स्वेच्छया किञ्चित् कर्तुम् अर्हामः।” मन्त्राः ऊचुः—“भोः देवाः, मोहविमूढचित्ताः भवन्तः, येन महेश्वरं यज्ञभाग्यं न पूजयथ।” मन्त्रैः एवमुक्ताः अपि, सर्वे ते देवाः, संमोहितचित्ताः, कल्याणाय भागं न ददुः, प्रत्याख्यानकामाः। स्ववाक्यं सत्यं सम्यक् अपि, निष्फलं जातं दृष्ट्वा, ते मूढाः ब्रह्मणः सनातनं लोकं जग्मुः। ततः गणनाथः विष्णुप्रधानान् देवाँस्तु उवाच—“मन्त्राः नादृताः भवद्भिः, बलदर्पेण।” “अस्माभिः अत्र यज्ञे देवैः अपमानं प्राप्तम्; अतः, भवद्भिः सह प्राणैः, अहं अहंकारं हरेयम्।” इत्युक्त्वा, कोपसमाविष्टः प्रभुः, नेत्राग्निना यक्षमहावेदिं विदारयामास, यथा पूर्वं हरः कृतवान्। ततः सर्वे गणेश्वराः, पर्वतसन्निभाः, यूपान् उन्मूल्य, ऋत्विजां ग्रीवायाम् रज्जुभिः बद्धवन्तः। पात्राणि भित्त्वा, यज्ञोपकरणानि च द्रुतम् आदाय, तानि गङ्गायाः प्रवाहे निक्षिप्य, पर्वतसमानानि दिव्यान्नपानानि, अमृतवाहिनीक्षीरनद्यः, स्निग्धदधिसम्पूर्णानि च तत्र दृष्टानि। तत्र सर्वविधानि मांसानि, स्थूलानि सूक्ष्माणि, सुरभ्यन्नानि, स्वादुपेयानि, लेह्यचोष्यादीनि च, तानि सर्वाणि वीराः मुखैः उपभुञ्जानाः, तानि विदारयन्तः, वज्रचक्रशूलशक्तिपाशमुद्गरादिभिः चिक्षिपुः। मुसलखड्गशूलदण्डपरश्वधैः, सर्वान् देवगणान् लोकपालसंयुतान् आक्रम्य, वीर्यवन्तः वीरभद्रतनया, ताडयन्तः, विदारयन्तः, क्षिपन्तः, शीघ्रं नाशयन्तः, उच्चैः शुष्कोष्णस्वरेण—“छिन्धि! भिन्धि! क्षिप! विदारय!” इति घोषयन्तः। “अर्जय! हन! विदारय! उन्मूलय!” इति कोपोत्कटस्वरेण, भीषणनिनादं कृत्वा, करुणशब्दैः कम्पयन्तः। यत्र यत्र युद्धाय योग्याः गणेश्वराः दृश्यन्ते, केचित् विशालनेत्राः, केचित् दन्तोष्ठतालुच्छिन्नाः। आश्रमवासिनः अपि आकृष्य, तपस्विनः हत्वा, स्रुक् आदाय, अग्निं जले निक्षिप्य, घटान् विदार्य, मणिवेदिकाः भग्नवन्तः; गायन्तः, हसन्तः, पुनः पुनः उच्चैः शब्दं कुर्वन्तः। शिवगणश्रेष्ठाः रुधिरमद्यं पीत्वा, नृत्यन्तः, इन्द्रादिदेवान् भग्नवन्तः, गणेश्वराः वृषभसर्पसिंहवराः इव। अन्ये अप्रतिमकर्माणः कृतवन्तः, पुलकिताङ्गाः, केचित् प्रमुदिताः, केचित् ताडयन्तः, केचित् धावन्तः, केचित् विलपन्तः। केचित् नृत्यन्ति, केचित् हसन्ति, केचित् प्लवन्ति; प्रमथगणाः स्वबलसमन्विताः। केचित् मेघान् गृहीतुम् इच्छन्ति, केचित् आदित्यं स्प्रष्टुम् उत्क्षिप्य यान्ति, केचित् वातेन सह धावितुम् इच्छन्ति; उग्राः प्रमथाः आकाशे स्थिताः। एवं तद् यज्ञवाटे, रुद्रगणानां प्रचण्डलीला समजायत।