शिवपुराणम्

हरिः, तस्य स्तम्भस्य अग्रं दृष्टं, तत्रैव केतकः साक्षी अभवत्। तदा केतकः तत्र एव अवदत्, "एतत् मिथ्या।" एवं सृष्टिकर्ता ब्रह्मा तस्य सन्निधौ उक्तवान्। हरिः, एतत् सत्यमिति मन्यमानः, स्वयम् ब्रह्माणं प्रणम्य षोडशोपचारैः पूजयामास। यदा ब्रह्मा मायया तस्य तेजोमयलिङ्गस्य आघातं कर्तुम् उद्यतः, तदा भगवान् साक्षात् तत्र प्रादुरभवत्। तं भगवन्तं दृष्ट्वा ब्रह्मणः हस्तद्वयं कम्पितम्, पुनः तस्य चरणौ गृहीत्वा प्रणम्य अवदत्— "त्वं अनाद्यन्तरूपः, त्वयि पुनः किञ्चित् कामजन्यं मोहजनितं भ्रमं मा अस्तु। हे करुणासिन्धो, स्वलीलया कृतं दोषं क्षमस्व।" तदा भगवान् हरिम् अवदत्—"वत्स, त्वं यः ईश्वर्यं इच्छन् अपि सत्यम् उक्तवान्, तस्मात् अहं त्वया तुष्टः। अतः त्वं मम तुल्यः लोके भविष्यसि, मम पूजां च प्राप्स्यसि।" "अद्य आरभ्य त्वं स्वेन रूपेण मया सह क्षेत्रस्थापनाय उत्सवं पूजां च करिष्यसि।" एवं स भगवान् प्राचीनकाले सत्यवचनात् हरये परमसाम्यं दत्तवान्, सर्वैः देवगणैः साक्षात् पश्यद्भिः। ततः महादेवः ब्रह्मणः गर्वं निग्रहीतुं भ्रूयोः मध्येभ्यः एकं अद्भुतं भूतं भैरवाख्यं सृष्टवान्। स भैरवः शिवसभा मध्ये भगवन्तं प्रणम्य, "किं करोमि, शीघ्रं आदेशय," इति अवदत्। तदा भगवान् अवदत्—"एष ब्रह्मा, जगतां साक्षात् जनकः, पूज्यः खलु। त्वं तं तीक्ष्णखड्गेन शीघ्रं ताडय।" ततः स भैरवः एकेन हस्तेन तस्य पञ्चमं शिरः, यः दम्भपूर्णः मिथ्यावादी च, चिच्छेद; तं हन्तुम् उद्यतः, खड्गं विक्षिपन्। तदा ब्रह्मा, अलङ्कारवसनमाल्योपवीतजटाभिः विहीनः, वातपातप्रभूतलता इव चञ्चलः, भैरवस्य पादपद्मयोः पतितः। तदा अच्युतः, नियमदर्शनाय, भगवतः पादरजः शिरसि स्थापयित्वा, अञ्जलिं कृत्वा अश्रुपूर्णलोचनः, स्वपितरं प्रति बालवत् कम्पितवाचा अवदत्—"भगवन्, यत् त्वया पूर्वं प्रयत्नेन दत्तं पञ्चमुखलक्षणं राज्यचिह्नं च, तस्मात् अनेन अपराधेन क्षमस्व, स तव कृपायोग्यः, धर्मस्य कृते तस्मै दया कुरु।" एवं अच्युतस्य प्रार्थितः भगवान् तुष्टः देवसभा मध्ये भैरवमपि ब्रह्मदण्डात् निवर्तितवान्। तदनन्तरं भगवान् तं दम्भिनं विधिं शिरोविहीनं इत्युक्तवान्—"हे ब्रह्मन्, त्वं पूजार्हत्वं कामयमानः, मिथ्याचारिन्, ईश्वर्यम् अवाप्तवान्।" "त्वं लोके पुनः कदापि पूजार्हता न प्राप्स्यसि, न उत्सवः, न सम्मानासनम्।" तदा ब्रह्मा प्रार्थितवान्—"भगवन्, महातेजन्, अनुग्रहम् कुरुष्व; मम शिरः विमोचनमेव एकं वरं इच्छामि।" "नमस्ते भगवन्, बन्धो, जगदुत्पत्तिस्थान, सर्वदोषसहिष्णो, शम्भो, गिरिधन्वन्।" पुनः उक्तवान्—"राजानं विना इदं विश्वं भीतः न तिष्ठेत्; तस्मात् यः दण्डार्हः, तं दण्डय, जगद्भारं च धारय, वत्स।" "वरं ददामि—एष दुर्लभः परमः वरः भवतु—सर्वेषु वैतानिकैः गृह्येषु च यज्ञेषु त्वं आचार्यः भविष्यसि।" "त्वया विना यज्ञः, सर्वाङ्गोपकरणयुक्तः अपि, निष्फलः।" ततः भगवान् तं दम्भिनं केतकं, मिथ्यासाक्षिणं, प्रति अवदत्—"हे केतक, त्वं पापिष्ठः, दूरतः गच्छ; मम पूजायां तव पुष्पं न भविष्यति, न च तत्र श्रेष्ठं।" यदा भगवान् एवं उक्तवान्, तदा सर्वे देवगणाः तं केतकं तस्मात् निवार्य, तस्य समीपं न गमयामासुः। तदा केतकः प्रार्थितवान्—"नमस्ते भगवन्, तवाज्ञया मम जन्म व्यर्थम् अभूत्, तदिदानीं सुफलं कुरु पितः, मम पापं क्षमस्व।" "ज्ञानाज्ञानजन्यं पापं तव स्मरणेन एव नश्यति। यदा त्वां एवं पश्यामि, कथं मम मिथ्यादोषः स्यात्?" एवं केतकस्य स्तुत्या भगवान् अवदत्—"नाहं त्वां बिभर्मि, सत्यवक्ता अहम्।" किन्तु पुनः अवदत्—"त्वां स्वकीयम् इव धारयिष्यामि; छत्रव्याजेन त्वं ममोपरि भविष्यसि, तव जन्म सफलं भविष्यति।" एवं केतकाय अनुग्रहं कृत्वा भगवान् विधिना माधवेन च सह देवसभा मध्ये तेजस्वी बभूव, सर्वैः देवैः स्तूयमानः। एतस्मिन्नेव काले विधिः माधवश्च भगवन्तं प्रणम्य, दक्षिणे वामे च तिष्ठन्तौ, अञ्जलिं कृत्वा मौनिनौ अभवताम्। तत्र तं भगवन्तं सपरिवारं पूज्यासनं उपवेश्य, शुद्धोपहारैः पूजयामासतुर्निर्मलैः। तत् पूज्यं पुरुषस्वरूपं हारनूपुरकङ्कणमुकुटरत्नकुण्डलैः शोभितं, दीर्घलघुकालयुक्तं, यज्ञोपवीतैः उत्तरीयमाल्यैः शुक्लवस्त्रैः पुष्पमाल्यैः मुद्राभिः, चन्दनकर्पूरालोविलिप्तैः पुष्पैः ताम्बूलैः च पूजयामासुः। धूपदीपच्छत्रचामरध्वजयक्षोपहारैः, यैः देवोपहारेः वाचामनसां गौरवं अतिक्रान्तम्। येन येन भगवतः श्रेष्ठं योग्यं वा उपलभ्यते, तेन तेन तं भगवान् पूजयितव्यः। तदा भगवान् परमं प्रीत्या तानि सर्वाणी वस्तूनि सभायै पृथक् पृथक् विधिना वितरन् आनन्दपूर्वकं दत्तवान्। तस्मिन्स्थले तानि वस्तूनि गृह्यमाणानि, महद् कोलाहलं अभवत्; तत्र प्राचीनकाले शङ्करः ब्रह्मणा विष्णुना च पूजितः। तदा भगवान् तयोः प्रणतान् प्रति सस्मितं भक्तिवर्धनं वचनम् अवदत्—"अद्य अहं युष्माभ्यां तुष्टः, एषा पूजा महत्या दिवसा कृतम्।" "अतः एषा तिथि: परमपवित्रा भविष्यति; एषा चन्द्रमासि शिवरात्रिरिति मम प्रिया।" "यः कश्चित् अस्मिन्काले माल्यलिङ्गपूजां करोति, स एव जगदधिकारं सृष्टिस्थित्यादिकं साधयति।" "शिवरात्रौ, यः जनः उपवासयुक्तः, संयतात्मा, विधिपूर्वकं यथाशक्ति पूजां करोति, सः सदा फलं प्राप्नुयात्, न तत्र कपटः।