शिवपुराणम्

सर्वे आदित्याः, वसवः, रुद्राः, साध्याः, मरुत्संघाः, ऊष्मपाः, सोमपाः, आज्यपाः, धूमपाश्च तत्र यज्ञस्थले समागताः। अश्विनौ, पितरः, अन्ये च महर्षयः, विष्णुना सह, तं यज्ञं समाराधनाय उपस्थिताः। सर्वदेवान् तत्र उपस्थितान् ईश्वरं विना दृष्ट्वा, दधीचिः क्रोधपूर्णः सन् दक्षं संबोधयामास—“यदि पूज्येऽनर्हे पूजा दीयते, अथवा पूज्याः न पूज्यन्ते, महापापं मनुष्यः प्राप्नोति—नात्र संशयः। यत्र दुष्टानां अनुमोदनं वर्तते, साधूनां अवमानः क्रियते, तत्र देवदण्डः शीघ्रं भीषणं च पतति।” इत्युक्त्वा पुनः दधीचिः दक्षं सम्बोधयामास—“भूतनाथं पूज्यं न पूजयसि किम्?” “मम रुद्राः बहवः, त्रिशूलिनः, जटिलाः, एकादश संख्यायाः, सदा तिष्ठन्ति; अन्यं महेश्वरं न जानामि। यज्ञे पूजिताः अन्ये देवाः किमर्थं, यदि त्वं रुद्रं न पूजयसि, राजन्? सः अक्षरः प्रभुः, ब्रह्मा-विष्णु-महेश्वरस्य कर्ता; ब्रह्मादिभूतान्ताः सर्वे तस्य दासाः। सः पंचभूतातीतः, पुरुषातीतः, योगिभिः सत्यदर्शिभिः चिन्त्यते। सः परमं अक्षरं ब्रह्म, न सत् न असत्, अनादि, अनन्त, अगोचरः, नित्यः। सः कर्ता, संहारकः, धारकः—महेश्वरः; यज्ञे शंकरात् अन्यं आत्मानं न पश्यामि।” “यज्ञशुद्धं हविः, विधिमन्त्रसंस्कारितं, अद्य सुवर्णपात्रेऽनुपमाय विष्णवे, यज्ञपतये, समर्पयितव्यम्। रुद्रः सर्वदेवानां देवः, अधिपः, पूजितः नास्ति; अतः दक्ष, तव यज्ञः सफलः न भविष्यति।” इत्येवं दधीचिः महर्षिः क्रोधात् तं स्थलात् निर्गत्य स्वाश्रमं गतः। दधीचिम् गच्छन्तं दृष्ट्वा अपि, देवाः दक्षं न त्यक्तवन्तः, यतः तेषां भाग्यविपत्तिः अनिवार्या आसीत्। तस्मिन्नेव काले, सर्वं तत्त्वं ईश्वरात् ज्ञात्वा, देवी देवम् प्रेरयामास, “दक्षयज्ञं दह,” इति ब्राह्मणाः। देवीप्रेरणया देवः दक्षयज्ञविनाशाय, सहसा महाबलिनं वीरभद्रं गणपतिं सृजितवान्। सः देवः सहस्रवदनः, सहस्रपद्मनयनः, सहस्रगदापाणिः, सहस्रबाणकोशधारी च आसीत्। सः त्रिशूलं, परशुं, गदां हस्ते धारयन्, ज्वलद्बाणं, चक्रं, वज्रं च विक्रान्तः, शशांकशेखरः, भीषणः। तस्य हस्ते उत्तानं वज्रं दीप्तमस्ति, केशाः विद्युत्प्रभाः, मुखं विकटं, दंष्ट्रायुक्तं, उदरं विशालम्। तस्य जिह्वा विद्युत्समा, अधरौ लम्बमानौ, गर्जितं मेघसागरवत्, व्याघ्रचर्मवस्त्रधारी, रक्तप्रवाहः महती। तस्य कुण्डलयुग्मं गण्डयोरवलम्ब्य वर्तते, शिरसि देवश्रेष्ठशिरोमालया शोभितम्। महान् सुवर्णाभरणैः भूषितः—नूपुरैः, केयूरैः, युध्यति शब्दयन्; वक्षःस्थले रत्नानि, मुक्ताहारः। तस्य विक्रमः महाशरभस्य, व्याघ्रस्य, सिंहस्य तुल्यः, चालः मदोन्मत्तमहागजस्य। तस्य दीप्तिः शंखचामरमल्लिका-चंद्रपद्मकाण्डसमाः; हिमाचलशिखरसमः, जीवन् चलन् इव दृश्यते। दीप्तज्वालमालया परिवृतः, ज्वलन्मुक्ताभरणैः भूषितः, प्रलयाग्निवत् दीप्तिमान्। सः भूमौ घुटिकायां नमतः, अञ्जलिपुटेन प्रणम्य, गणेशस्य देवस्य पार्श्वे स्थितः। क्रोधात् सः शुभां भीषणां भगवतीं भद्रकालीं, महेश्वरशक्तिं, साक्षिणीं कृत्याय सृजितवान्। वीरभद्रं प्रलयाग्निसदृशं, भद्रया सह तिष्ठन्तं दृष्ट्वा, शंकरः उवाच—“शुभं भवतु।” सः देवीसहितः महेश्वरं उवाच—“आज्ञापय महादेव, किम् कार्यं करवानि?” ततः त्रिपुरान्तकः पार्वत्याः प्रेम्णा, गम्भीरया वाचा, वीरभद्रं महाबाहुं सम्बोधयामास—“दक्षप्रचेतसः यज्ञं त्वरया भद्रकालीसहितः विनाशय; एष ते कार्यम्, गणनाथ। अहम् अपि तया सह रायभ्याश्रमे स्थित्वा, तव विक्रमं पश्यामि।” कनखले गंगाद्वारस्य समीपे वृक्षाः मेरुमन्दरशिखराणि सुवर्णमयानि इव दृश्यन्ते। तत्र तस्मिन प्रदेशे दक्षस्य यज्ञः सम्प्रति क्रियते; शीघ्रं तं यज्ञं विघ्नय, विलम्बं मा कुरु। इत्युक्त्वा, हिमालयेश्वरपुत्री देवी, भद्रां स्नेहपूर्णं दृष्टवती, धेनुर्वत् वत्सं पश्यति। षण्मुखस्य शिरः आलिङ्ग्य, घ्राणं कृत्वा, सस्मिता, मधुरं मृदुं वचनं स्वयं उवाच। “भद्रे, भाग्यवती, महाबलिनि, मम क्रोधनिवृत्त्यर्थं त्वं जातासि। दक्षः यज्ञकर्मनिरतः, यज्ञपतिं न आमन्त्रितवान्; अतः वैरात्, गणनाथ, तस्य यज्ञं विनाशय।