शिवपुराणम्

रुद्रस्य अनन्ततेजसा सम्बोधितः दक्षः स्वायम्भुवं शरीरं त्यक्त्वा, दुःखितः भूमौ पतितः। ततः प्रचेतेसः पुत्रः दक्षः चाक्षुषे काले प्राचीनबरिहसः पौत्रः प्रचेतसः पुत्रः पुनः जातः। भृगुश्चान्ये च ब्रह्मणः यज्ञे, यः वारुणीं रूपं धारयन्, वैवस्वतमनुं मध्ये, समुत्पन्नाः। ततो धर्मार्थं तस्य दुष्टबुद्धेः दक्षस्य यज्ञे, महेशः वैवस्वतमनौ सति विघ्नं अकारयत्। कथं महेशः धर्मार्थं दुष्टबुद्धेः दक्षस्य यज्ञे विघ्नं अकारयत्? इदं ज्ञातुम् इच्छामः। तपस्याः प्रभावेन देवी जगताम् माता हिमवतः कन्या पदं प्राप्य, हिमवतः शिखरे हर्षिता वसति स्म। तत्र देवैः विवाहः कल्पितः, दीर्घकालं अतीते, सा तेन सह क्रीडाम् अकरोत्। वैवस्वतकालः आगते, प्रचेतेसः पुत्रः दक्षः स्वयं अश्वमेधयज्ञं आरब्धवान्। ततः हिमवतः शैलस्य गङ्गाद्वारे पुण्ये स्थले, यत्र ऋषयः सिद्धाश्च वसन्ति, दक्षः यज्ञं अकरोत्। तस्मिन्यज्ञे सर्वे देवाः इन्द्रप्रधानाः, तत्र समागत्य गन्तुं निश्चितवन्तः। आदित्याः, वसवः, रुद्राः, साध्याः, मरुत्गणाः, ऊष्मपाः, सोमपाः, आज्यपाः, धूमपाः च, अश्विनौ, पितरः, अन्ये महर्षयः, विष्णुना सह, यज्ञे सम्मानिताः अभ्यागताः। तत्र सर्वे देवाः एकत्रिताः, ईश्वरस्य अनुपस्थितिं दृष्ट्वा, दधीचिः कोपितः दक्षं इदं उवाच— "यदि अर्हः न पूज्यते, वा अर्हः पूज्यः न पूज्यते, महान् पापः भवति—नात्र संशयः। यत्र दुष्टानां अनुमोदनं अस्ति, सद्भिः तिरस्कारः, तत्र देवदण्डः शीघ्रं भीषणं पतति।" एवं उक्त्वा दधीचिः पुनः दक्षं उवाच— "किं त्वं न पूजयसि भगवन्तं, भूताधिपतिं, पूज्यं? मम रुद्राः बहवः, त्रिशूलिनः जटिलाः, एकादश संख्यायः, स्थिताः; अन्यं महादेवम् न जानामि।" "यज्ञे पूजिताः अन्ये देवाः किं प्रयोजनं, यदि त्वं, राजन्, रुद्रं न पूजयसि? सः अव्ययः प्रभुः, ब्रह्मा-विष्णु-महेश्वरस्य कर्ता; ब्रह्मादि भूतेषु सर्वे तस्य सेवकाः। सः पञ्चभूतातीतः, पुरुषातीतः, योगिभिः ऋषिभिः च सत्यदर्शिभिः ध्यायते। सः परम् अक्षरं ब्रह्म, न सत् न असत्, अनादि, अनन्त, अकल्पनीयः, नित्यः। सः कर्ता, संहारकर्ता, धाता—महेश्वरः; तस्मात् यज्ञे शंकरस्य अन्यं आत्मानं न पश्यामि।" "एषा समस्ताहुति: विधिपूता मन्त्रैः च, अद्य सुवर्णपात्रे, यज्ञेश्वरस्य विष्णोः अप्रतिमस्य अंशे समर्पितव्या। रुद्रः, सर्वदेवानां प्रभुः, न पूजितः, तस्मात् दक्ष, तव यज्ञः न सफलः।" एवं उक्त्वा दधीचिः महर्षिः क्रुद्धः तस्मात् स्थलात् स्वाश्रमं जगाम। ऋषेः गत्वा अपि, देवाः दक्षं न त्यक्तवन्तः, ते दैवविपत्तिं अनुभवितुं बाधिताः। तस्मिन्नेव काले, सर्वं ईश्वरात् ज्ञात्वा, देवी भगवन्तं दक्षयज्ञं दाहयितुं प्रेरयामास। देवी प्रेरितः भगवान् दक्षस्य यज्ञविनाशाय, सहसा वीरभद्रं, गणाधिपतिं, महाबलम् सृष्टवान्। सः देवः सहस्रवदनः, सहस्रपद्मनयनः, सहस्रगदा, सहस्रबाणकोशः। त्रिशूलं, परशुं, गदां धारयन्, दहन्तं धनुः, चक्रं वज्रं च, विकटः, शशांकमौलिः। तस्य हस्ते वज्रः उत्तोलितः, केशाः विद्युत्समः, मुखं विकटं, दंष्ट्रायुक्तं, उदरं महत्। जिह्वा विद्युत्समः, अधरौ लम्बमानौ, गर्जनं मेघसागरवत्, व्याघ्रचर्मवस्त्रः, रक्तप्रवाहः। कुंडलानि गण्डयोः स्पर्शयन्ति, शिरोमणिः उत्तमदेवशिरःमालया भूषितः। महारत्नमणिभिः भूषितः, किंकिणीमणिवलयैः, वक्षःरत्नैः, मुक्तामालया। शरभव्याघ्रसिंहसमानवीर्यः, मदोन्मत्तगजगमनः। शंखचामरमल्लिकाचन्द्रपद्मनाभसमदीप्तिः, हिमवदधिपः चलन् इव। अग्निमालया परिवृतः, दीप्तमुक्ताभरणः, प्रलयाग्निसमदीप्तिः। सः गण्याधिपतिं गणेशं समीपं गत्वा, भूमौ घुटिकया प्रणम्य, अञ्जलिं कृत्वा, तत्र स्थितः। क्रोधात् शुभां भीषणां भगवतीं भद्रकालीं, महेश्वरशक्तिं, साक्षिणीं कृत्याय सृष्टवान्। वीरभद्रं तत्र स्थितं प्रलयाग्निसदृशं भद्रया सह दृष्ट्वा, शंकरः उवाच— "शुभं भवतु।