शिवपुराणम्

सती, क्रुद्धा, पितरं दक्षं प्रत्युवाच—“त्वं त्र्यम्बकं देवदेवानं न पूजितवान्, तस्मात् ते वंशः दूषितः विनश्यति।” इति। एवं पित्रे क्रोधेन उक्त्वा, सती, सर्वं भयम् परित्यज्य, स्वं शरीरम् त्यक्त्वा, हिमवतः पर्वतं गच्छति। तत्र हिमवतः, तेजस्वी, पुण्यफलप्राप्तः, तस्यै कृते दीर्घकालं कठिनं तपः अकरोत्। तस्मात् देवी, स्वेच्छया, योगबलात्, हिमवतं अनुगृहीत्वा, तं पितरं कृतवती। सती, दुःखिता, दक्षं निन्दयन्ती, यदा तत्रत्याज, मन्त्राः नष्टाः, यज्ञः च विनष्टः। देवीगमनं श्रुत्वा, त्रिपुरदाहकः दक्षे तथा ऋषिषु क्रुद्धः अभवत्, तान् शप्तवान्। सती, निर्दोषा, किन्तु दक्षेन मम निमित्तम् तिरस्कृता, यदा अन्याः कन्याः स्वैः पतिभिः पूजिताः, तस्मात् वैवस्वतमन्वन्तरे, सर्वे ते जामातृणः एकत्र जाताः, न योनि-जः, ब्रह्मयज्ञे। त्वं चाक्षुषवंशे, प्राचीनबरिहः पौत्रः, प्रचेतसः पुत्रः, मानवः राजा भविष्यसि। तत्र अपि, हे दुर्मते, धर्मार्थकामेषु तव कर्मणि पुनः पुनः विघ्नं करिष्यामि। एवं रुद्रेण अनन्ततेजसा उक्तः, दक्षः स्वायम्भुवं शरीरम् त्यक्त्वा, भूमौ पतितः, दुःखितः। ततः दक्षः प्रचेतसः पुत्रः, चाक्षुषकालस्य मध्ये, प्राचीनबरिहः पौत्रः, प्रचेतसः पुत्रः, पुनः जातः। भृगु आदि अपि ब्रह्मणः यज्ञे, यः वारुणीं रूपं धारयामास, वैवस्वतमन्वन्तरे, जाताः। तदानीं, दक्षस्य धर्माय, तस्य दुष्टबुद्धेः यज्ञे, महेशः विघ्नं अकरोत्, वैवस्वतः मनुः उपस्थितः। एवं महेशस्य विघ्नकरणं दक्षस्य धर्माय यज्ञे कथं अभवत्, इति ज्ञातुम् ब्रह्मणः अभिलषन्ति। देवी, तपस्याः शक्त्या, विश्वजननी, हिमवतः शिखरे, स्निग्धा, तस्य कन्याभावम् अर्हयामास। तत्र, देवैः विवाहः विधाय, कालातीत्य, हिमवतः शिखरे, सती तेन सह क्रीडाम् अकरोत्। वैवस्वतकालः आगतः, दक्षः प्रचेतसः पुत्रः, अश्वमेधयज्ञम् अकरोत्। हिमवतः शिखरे, गंगाद्वारे, पुण्ये स्थले, यत्र ऋषयः सिद्धाः च आगच्छन्ति, दक्षः यज्ञं अकरोत्। तत्र, सर्वे देवाः, इन्द्रपूर्वकाः, एकत्र समागच्छन्ति। आदित्याः, वसवः, रुद्राः, साध्याः, मरुत्गणाः, उष्मपाः, सोमपाः, आज्यपाः, धूमपाः च। अश्विनौ, पितरौ, अन्ये महर्षयः, विष्णुना सह, यज्ञे सम्मानिताः आगच्छन्ति। सर्वे देवाः उपस्थिताः, ईश्वरस्य अनुपस्थितिं दृष्ट्वा, दधीचिः क्रुद्धः, दक्षं इदं उवाच—“अयोग्ये पूजायां, वा योग्यस्य अपूजायां, महान् पापः भवति, नात्र संशयः। यत्र दुष्टानां अनुमोदनं, साधूनां तिरस्कारः, तत्र देवदण्डः शीघ्रं भीषणः पतति।” पुनः दधीचिः दक्षं पप्रच्छ—“कस्मात् न भूतनाथं पूजयसि?” सः उवाच—“मम रुद्राः बहवः, त्रिशूलधारिणः, जटाजूटधारिणः, एकादश संख्या, तिष्ठन्ति; अन्यं महेशं न जानामि।” “यज्ञे पूजिताः अन्ये देवाः किं प्रयोजनम्, यदा रुद्रः न पूज्यते?” सः अव्ययः प्रभुः, ब्रह्मा-विष्णु-महेश्वरस्य कर्ता; ब्रह्माद्याः सर्वे तस्य सेवकाः। सः पञ्चभूतातीतः, पुरुषातीतः, योगिभिः, ऋषिभिः, सत्यदर्शिभिः चिन्त्यते। सः परमं ब्रह्म, न सत्, न असत्, अनादि, मध्यरहितः, अनन्तः, अकल्पनीयः, नित्यः। सः कर्ता, संहर्ता, धर्ता—महेश्वरः; तस्मात् यज्ञे शंकरस्य अन्यं स्वरूपं न पश्यामि। यज्ञकृतं समस्तं हविः, विधिमन्त्रशुद्धं, आज्यपात्रे, विष्णोः, यज्ञपतिः, अप्रतिमस्य, आज्यं समर्प्यताम्। रुद्रः सर्वदेवानां देवः, न पूजितः, तस्मात् दक्ष, तव यज्ञः न सफलः। एवं उक्त्वा, दधीचिः क्रुद्धः, तस्मात् स्थलात् निर्गत्य, स्वं आश्रमम् अगच्छत्। ऋषेः गमनात् अपि, देवाः दक्षं न त्यक्तवन्तः, ते नियतदुःखानुभवाय बाध्यन्ते स्म। तस्मात् क्षणात्, भगवतः सर्वं ज्ञात्वा, देवी देवम् प्रेरयामास—“दक्षस्य यज्ञं दह,” इति। देवीप्रेरणया, भगवान्, दक्षयज्ञविनाशाय, सहसा वीरभद्रं, गणपतिं, महाबलम् सृजति। सः भगवान् सहस्रवदनः, सहस्रपद्माक्षः, सहस्रगदाधरः, सहस्रबाणकोशवान्। त्रिशूलं, परशुं, गदां, धनुष्मत्, चक्रवज्रधरः, भीषणः, चन्द्रशेखरः अभवत्। एवं दक्षस्य त्र्यम्बकापूजायाः दुष्परिणामः, सतीदु:खम्, देवक्रोधः, दक्षयज्ञविनाशः, वीरभद्रोत्पत्तिः च, शास्त्रेण प्रतिपादितम्।