शिवपुराणम्

अथ चन्द्रमुखी देवी अम्बिका, तत्र सभायां स्वपितरं स्थितं दृष्ट्वा, स्थिरया निश्चलया च वाचा, किंचित् अपि अनुकम्पां विना, पितरं सम्बोधयामास। सा उवाच—"भगवन् पितः, यं देवं ब्रह्मादयः सर्वे, भूतेभ्यः पर्यन्तं, निःसंशयं यथाविधि सेवन्ते, स इह अद्य यथोचितेन विधिना न पूजितः। मम, ज्येष्ठायाः पुत्र्याः, पूजनं एवमवमानितं अस्तु; परं तदवमानेन त्वया दोषः कृतः।" एवं उक्तः दक्षः, कोपसंरक्तचित्तः, प्रत्युवाच—"मम पुत्रिषु त्वत्तः अपि श्रेष्ठाः विशिष्टाः च बहवः, ते पूजार्हाः अपि यौवनस्थाः। तेषां पतयः अपि मया मान्याः, सर्वगुणैः प्रमुदिताः, तव पतिः त्र्यम्बकात् अपि विशिष्टाः। तव पतिं, अहंकारदुष्टचित्तं तमसावृतं, त्वं आश्रितवती; तस्मात् त्वां अहं तिरस्करोमि, यतः सः मम वैर्यः।" एवमुक्ता सा देवी, पितरं प्रति कोपारुणा, यज्ञशालायां सर्वेषां सन्निधौ, पुनः प्राह—"हे दक्ष, त्वं निरपराधिनं जगन्नाथं मम पतिं अनवस्थितया वाचा निन्दसि। यो ज्ञानचौरः, गुरुद्रोही, वेददूषकः च, सः महापातकी दण्डार्हः इति शास्त्रं वदति। अतः तव एषः महाघोरः पापः, दैवेन नियतेन, त्वरितं तव उपरि महादण्डः पतिष्यति। त्र्यम्बकस्य देवदेवस्य अपूजनात्, तव वंशः पतितः नश्यिष्यति।" एवं पितरं प्रति क्रुद्धा सती, सर्वभीतिं परित्यज्य, स्वदेहं त्यक्त्वा हिमवत्पर्वतम् अगच्छत्। सः च हिमवत्संश्रयी, पुण्यश्लाघ्यः, दीर्घकालं कठोरं तपः कृत्वा, तस्यैव अर्थे स्थितः। तत्र देवी, स्वेच्छया, योगशक्त्या, हिमवतः तं पितरं कृत्वा, तं प्रीयमाणा अनुगृह्णाति। सती तु, दक्षं निन्दयन्ती, तत्र निर्गता; ततः मन्त्राः नश्यन्ति, यज्ञः च विनष्टः अभवत्। देवीगमनं श्रुत्वा, त्रिपुरान्तकः दक्षं मुनीन् च कोपेन शप्तवान्—"मम हेतोः, सती निरपराधा अपि, दक्षेण तिरस्कृता, यत्र अन्याः सर्वाः पुत्र्यः पतिसहिताः पूजिताः। अतः वैवस्वतमन्वन्तरे, तव सर्वे जामातारः, अयोनिजाः, ब्रह्मयज्ञे समुत्पत्स्यन्ति। त्वं चाक्षुषस्य वंशे, प्राचीनबर्हिषः पौत्रः, प्रचेतसः पुत्रः मानवः राज्ञि जन्म लप्स्यसि। तत्रापि, पापबुद्धे, धर्मार्थकामसम्बद्धेषु कर्मसु, पुनः पुनः विघ्नं करिष्यामि।" एवं अनन्ततेजसा रुद्रेण उक्तः, दक्षः स्वायम्भुवं देहम् उत्सृज्य, भूमौ पतितः, शोकाकुलः अभवत्। ततः प्रचेतसः दक्षः चाक्षुषे मन्वन्तरे, प्राचीनबर्हिषः पौत्रः, प्रचेतसः पुत्रः अभवत्। भृग्वादयः अपि, ब्रह्मणः वारुण्यां रूपे, वैवस्वतमन्वन्तरे, यज्ञे समुत्पन्नाः। तत्र, तस्य पापकर्मणः दक्षस्य धर्मस्य हेतोः, महेशः यज्ञे विघ्नं कृतवान्, वैवस्वते मनौ स्थिते। एवं श्रुत्वा, शौनकादयः पप्रच्छुः—"कथं महेशेन तस्मिन् यज्ञे विघ्नः कृतः?" तद्वयं ज्ञातुम् इच्छामः। सती च, तपसा, जगन्मातृत्वं प्राप्य, हिमवतः कन्या अभवत्, शैलशिखरे रममाणा। तत्र, कालान्तरे, देवैः विवाहः आयोज्य, सा हिमवतः शिखरे पतिना सह क्रीडति स्म। वैवस्वतमन्वन्तरे, प्रचेतसः दक्षः स्वयम् अश्वमेधयागं कर्तुं प्रवृत्तः। ततः, हिमवत्पार्श्वे, गङ्गाद्वारे पुण्ये स्थले, ऋषिसिद्धसेविते, दक्षः यज्ञं अकरोत्। तस्मिन् यज्ञे, सर्वे देवाः, इन्द्रमुख्याः, समागत्य, तत्र गन्तुम् उद्यताः। आदित्याः, वसवः, रुद्राः, साध्याः, मरुद्गणाः, ऊष्मपाः, सोमपाः, आज्यपाः, धूमपाः, अश्विनौ, पितरः, अन्ये महर्षयः, विष्णुना सह, तत्र समागताः। तत्र, सर्वे देवाः समागताः, ईश्वरस्य अनुपस्थितिं दृष्ट्वा, दधीचिः कोपितः, दक्षं प्राह—"अपूज्यस्य पूजने, पूजार्हस्य अपूजने, महापापं लभ्यते, न संशयः। यत्र पापानां संमतिः, साधूनां अवमानः, तत्र देवदण्डः शीघ्रं पतति।" एवं उक्त्वा, दधीचिः पुनः उवाच—"किं कारणं, दक्ष, त्वं प्रजापतिं पूजार्हं न पूजयसि? मम बहवः रुद्राः, त्रिशूलधारिणः, जटिलाः, एकादश संख्या, तिष्ठन्ति; अन्यं महेश्वरं न जानामि। किमर्थं अन्ये देवाः यज्ञे पूज्यन्ते, यदि त्वं रुद्रं न पूजयसि? सः अव्ययः ईश्वरः, ब्रह्मविष्णुमहेश्वरकर्त्ता; ब्रह्मादिभ्यः भूतेभ्यः पर्यन्तं सर्वे तस्य दासाः। सः पंचभूतातीतः, पुरुषातीतः, सः योगिभिः, सत्यम् पश्यद्भिः मुनिभिः चिन्त्यते।" इति श्रीशिवपुराणे सप्तमं खण्डे, दक्षयज्ञविघ्नकथनं सम्प्रवृत्तम्।