शिवपुराणम्

तदा तत्र एकः सुशिक्षितं शुभमङ्गनं तैलं देवीमुपलिप्य सम्यक् समर्पयामास। अन्याश्च तस्याः सदृश्याः स्वस्वकर्मसु यथाविधि प्रवृत्ताः। सर्वतः तां महादेवीं परिवृत्य, ताः सर्वाः सेवां चक्रुः; तासामध्ये परमेश्वरी परमप्रभया विराजमाना बभूव। तारागणमध्ये सा देवी शरदिन्दुकलाप्रतिमा स्फुरन्ती दृश्यते स्म। ततः शङ्खध्वन्याः समुत्पत्तेः पश्चात्, महादुन्दुभिः सुमधुरं नादं कृतम्। ततो वाद्यगणः समं तालसंयुतं मधुरं निनादयामास। शतशो भेरीणां अनाहतस्वनः प्रवर्तितः; देवसेनापतयः शस्त्रपाणयः तेजस्विनश्च तत्र उपस्थिताः। सहस्राणि चाष्टशतानि तस्मिन्काले अग्रे गतानि; तेषामध्ये वृषवाहनः गुरुर्वारणस्थ इव अग्रे प्रस्थितः। स तु सेनापतिः सोमानन्दीश्वरपूजितः प्रसिद्धः अग्रे ययौ; दिवि दिव्यदुन्दुभयः निनदुः, मेघाश्च दिव्यानन्दं ददुः। सर्वे मुनयः नृत्यन्ति स्म, सिद्धयोगिनः प्रमोदिताः; छत्रमूर्धनि मेघाः पुष्पवृष्टिं चक्रुः। एवं तु अन्यैः देवसेनाभिः सहित्या परमेश्वरी तत्र स्वपितुः गृहम् एकक्षणेनैव सर्वतः प्रविवेश। तां दृष्ट्वा दक्षः कोपितः अभवत्, यतः सा स्वस्य पतनकारणी आसीत्; तथापि स तामन्याभ्यः कन्याभ्यः अधिकं सम्मान्य पूजामकरोत्। तदा चन्द्रमुखी देवी अम्बिका सभा मध्ये पितरं स्थितं दृष्ट्वा, धैर्ययुक्तया निश्चलया च वाचा, करुणारहितया, तमिदं वचोऽब्रवीत्— "हे पितः! यं देवं ब्रह्मादयः सर्वे, अन्त्येभ्यः पिशाचेभ्यः पर्यन्तं, अनायासेन अनुशृण्वन्ति, स इह सम्यग्यथाविधि न पूजितः। मम, ज्येष्ठकन्यायाः, पूजायाः अवमानं भवतु; किन्तु तस्य तिरस्कारात् त्वं दोषं कृतवान्।" एवं उक्तः दक्षः क्रोधद्वेषसमन्वितः प्रत्युवाच— "मम कन्याः बहवः सन्ति, त्वत्तोऽपि श्रेष्ठतराश्च, ताः पूज्याः, यद्यपि ताः कनिष्ठाः। तेषां पतयः अपि मया बहुमान्याः, सर्वगुणैः श्रेष्ठाः, आनन्दिताश्च; तव पतिं त्र्यम्बकं अपि तेभ्यः अधिकं न मन्ये। तव पतिः, गर्वितचित्तः तमसावृत्तः, त्वया शरणं कृतः; अतः त्वां न गणयामि, स हि मे विरोधी।" एवं पित्रा दक्षेणोक्त्वा देवी क्रुद्धा, यज्ञशालायां सर्वाणां सन्निधौ, तमिदं वचोऽवदत्— "हे दक्ष! तव वचोभिः, निरपराधं जगदधिपतिं मम पतिं, त्वं निरर्थकं निन्दसि। यो ज्ञानचौरः, गुरुद्रोही, वेददूषकश्च, स महापापी दण्डार्हः इति शास्त्रवचनम्। अतः तव अस्य महापातकस्य, दैवेन, त्वरितं घोरं च दण्डं प्राप्स्यसि। त्र्यम्बकं देवदेवं न पूजितवान्, अतः तव वंशः दूषितः नश्यति।" एवं पित्रे क्रुद्धा सती, सर्वभीतिं परित्यज्य, स्वशरीरं त्यक्त्वा, हिमवत्पर्वतं जगाम। स तु पर्वतभक्तः, पुण्यश्लाघ्यः, तत्र दीर्घकालं कठिनं तपः कृतवान्। तेन तु देवी स्वेच्छया गिरिशं प्रीयमाणा, योगबलात् तं स्वपितरं चकार। सती तु, दुःखिता, दक्षं गर्हयन्ती, प्रस्थितवत्यां, मन्त्राः नष्टाः, यज्ञोऽपि विनष्टः। देव्याः प्रस्थानं श्रुत्वा, त्रिपुरान्तकः दक्षमृषीन् च क्रुद्धः शापं दत्तवान्— "मम हेतोः, सती निरपराधा सती, दक्षेण तिरस्कृता, अन्याः कन्याः पतिभिः सहिताः सम्मानिताः; अतः वैवस्वतमन्वन्तरे तव सर्वे जामातरः, अपुत्रकाः, ब्रह्मयज्ञे सहैव जायन्ते। त्वं चाक्षुषवंशे मानवो राजा भविष्यसि, प्राचीनबर्हिषः पौत्रः, प्रचेतसः पुत्रः। तत्रापि, हे दुष्टबुद्धे! धर्मार्थकामसम्बन्धिषु कर्मसु, पुनः पुनः विघ्नं जनयिष्यामि।" एवं तेजसा अनन्तेन रुद्रेणोक्तः दक्षः, स्वायम्भुवं शरीरं त्यक्त्वा, भूमौ पतितः शोकार्तः। ततः प्रचेतसः पुत्रः दक्षः चाक्षुषे मन्वन्तरे, प्राचीनबर्हिषः पौत्रः, प्रचेतसः पुत्रः, जातः। भृग्वादयः अपि, ब्रह्मणः यज्ञे, वारुणीं तनुं धारयतः, वैवस्वतमन्वन्तरे, जाताः। तदा धर्महेतोः, तस्य पापिनः दक्षस्य यज्ञे, महेशः विघ्नं चकार, वैवस्वतमनौ स्थिते। कथं महेशः धर्मार्थं कृतं तस्य पापिनः दक्षस्य यज्ञे विघ्नं चकार? एतद्वयं ज्ञातुमिच्छामः। तदा देवी जगन्माता स्वस्य तपसा हिमवतः कन्याभावं प्राप्य, तस्मिन्स्निग्धे शैलशिखरे प्रमोदिता। तत्र देवैः, कालान्तरे, तस्याः विवाहः विन्यस्तः; स च तया सह रममाणः कालं निनाय। वैवस्वतमन्वन्तरे समुपस्थिते, प्रचेतसः पुत्रः दक्षः स्वयमेव अश्वमेधयज्ञं कर्तुम् आरब्धवान्। तदा हिमवत्पदेषु, गङ्गाद्वारे, पुण्ये मुनिसिद्धसेविते स्थले, दक्षः यज्ञं चकार। तस्मिन्यज्ञे सर्वे देवाः, शक्रपुरोगमाः, मिलित्वा तत्र गन्तुम् उद्युक्ताः।