शिवपुराणम्

दक्षः सतीं तां परमां प्रकृतिं न विज्ञाय केवलं पुत्रीकां तां दृष्ट्वा मोहितचित्तः तस्यां द्वेषं जनयामास। तेनैव द्वेषेण च प्राकृतवशात् प्रेरितः, दीक्षितोऽपि स दक्षः, भवाय न आमन्त्रयामास, तस्याः प्रति अपि द्वेषं वहन्। स तु पृथक् पृथक् शतशः शोभनयज्ञान् कृतवान्। तस्य यज्ञानां समाचरणं नारदात् श्रुत्वा रुद्राण्यपि रुद्रं प्रति गत्वा पित्र्यसभायाः वार्तां निवेदयामास। ततः तत्र दिव्यः विमानः समुत्पन्नः, सर्वदिक्प्रतीमुखः, शुभलक्षणैः भूषितः, सुलभारोहणः, परममनोहरः। स विमानः सुवर्णप्लव इव दीप्तिमान्, नानारत्नमण्डितः, मुक्तातोरणच्छत्रच्छायितः, माल्याभरणैः शोभितः। तस्य विमानस्य रूपं परिष्कृतस्वर्णमयं, शतशः मणिस्तम्भैः परिवृतम्, वज्रसदृशैः पादपैः, प्रवालस्तम्भैः तोरणैः विभूषितम्। पुष्पशय्यया विचित्रितं तल्ललिततलम्, नानारत्नमयपीठसंस्थितम्, वज्रवातायनजालयुक्तम्, निर्मलरत्नपथेन शोभितम्। तस्य पुरतः सुन्दरमणिदण्डेन भूषितं, महानन्दिवृषलाञ्छनं, शुद्धमेघसदृशध्वजं च आसीत्। मणिकवचधारिभिः, सुमनोहरदण्डधरैः परिचारकैः रक्षितं तद्विमानद्वारम्, धर्माधिपैः दुर्जयैः संरक्षितम्। तत्र नारीणां समूहः, ये तु मृदङ्गवादन, तालवादन, गीत, वेणुवादन, वीणावादनकुशलाः, विचित्रवेषभूषिताः, सुमधुरभाषिण्यश्च, तैः पूर्णम् आसीत्। महत्या देवी सखीभिः सहित्या विमानमारोहति स्म, तस्याः कृते मणिदण्डयुक्तः सुन्दरशीतलवातः चामरः समुपस्थितः। तत्र शुभे रुद्रकन्ये द्वे, तयोः मध्ये देवीमुखम् उदितमिव विराजते स्म। तयोः मध्ये हंससम्प्रतिमाभ्यां, शशांकसदृशदीप्त्या, पुष्पमाल्यविभूषितं, पद्मच्छत्रं देवीमूर्ध्नि विराजमानम्। मुक्तावलीपरिवेष्टितं तद्विद्युत्प्रभं छत्रं, स्नेहपूर्णं, देवीमुखे शोभायमानम्। उपरि तस्याः छत्रस्य सुधाकलशचक्रवत्, शशांकवत्, देवी सुन्दरस्मितवदना अग्रे उपविष्टा। सुनन्दिनी सुतारक्रीडया देव्या महतीं तुष्टिं जनयति स्म; देवीचरणयोर्मणिपादुकाः तत्र आसीताम्। ताः स्तनयोर्मध्ये निधाय, सा देवीसेवां कृतवती। अपरान्या सुवर्णाङ्ग्या, दीप्तिमती, मणिदर्पणं धारयामास। अन्यया तालेन विह्न्वा, अन्यया ताम्बूलपात्रं धार्यते; रम्या कन्या लीलावस्त्रं हस्ते धारयामास। अन्यया सुरभिपुष्पाणि आनयन्त्या, अपरा कमललोचना भूषणपात्रं वहन्ति स्म। अन्यया सुसंस्कृतं शुभलेपं देव्या अङ्गे निवेशितम्; अन्याभिः तु, तद्वद्, स्वस्वकर्मसु प्रवृत्ताः। एवं ताः सर्वतः परितः महतीं देवीं सेवयन्त्यः, तत्र परमा देवी परमं तेजोवती बभूव। तारगणमध्ये सा देवी शरत्प्रतिपदचन्द्रकलावत् बभासे। तदा शंखनिनादानन्तरं, महानाद्यः पटहः प्रहतः। ततः सुमधुराणि वाद्यानि तालध्वनिसंयुक्तानि समनुनादयन्। शतशः दुन्दुभयः अनाहतनादेन ननादुः; गणाधिपाः, शस्त्रधारिणः, दीप्तिमन्तः, तत्र उपस्थिताः। सहस्राण्यष्टाशीतिः तदा अग्रे गतानि; तेषु वृषवाहनः, इव गजमारुह्याचार्यः, अग्रे प्रस्थितः। स गणाध्यक्षः, सोमानन्दीश्वरपूजितः, अग्रे जगाम; दिव्यदुन्दुभयः दिवि निनादयन्, मेघाः दिव्यानन्दं ददुः। सर्वे मुनयः नृत्यं कृतवन्तः, सिद्धयोगिनः प्रमोदिताः; मेघाः छत्रोपरी पुष्पवर्षं चक्रुः। एवं अन्यैः दिव्यगणैः सह, परमा देवी, सर्वेषु मार्गेषु, निमेषमात्रेण, पितुः गृहम् प्रविवेश। तां दृष्ट्वा दक्षः, स्वनाशहेतुत्वात् कोपितः, तस्याः कन्यायाः अपि अधिकं पूजनं चकार, स्वकनिष्ठाभ्यः अपि अधिकम्। तदा देवी, शशिमुखी अम्बिका, सभायां पितरं स्थितं दृष्ट्वा, समाहितया निश्चलया च वाचा, कृपारहितया, तम् उवाच— "पितः, स देवः, यं ब्रह्मादयः यावत् भूतगणाः अपि अविचार्य, अनुगच्छन्ति, स अद्यात्र न यथाविधि पूजितः। मम, ज्येष्ठकन्यायाः, पूजनम् एवमवमानितं स्यात्; परं त्वं, तस्य अवमाननया, दोषं कृतवान्।" एवं उक्तः, दक्षः, क्रोधद्वेषसमन्वितः, प्रत्युवाच— "मम कन्यायः बह्व्यः, त्वत्तः अधिकाः, विशिष्टाश्च, पूजनीयाश्च, अपि च ताः बालाः। तेषां पतयः अपि मया अतीव सम्मानिताः, प्रमुदिताः, सर्वगुणैः विशिष्टाः, तव पतिं त्र्यम्बकं अपि अतिशयेन। तव पतिः, गर्वितचित्तः, तमसावृतः, तं त्वं शरणं कृतवती; अतः अहं त्वां न गणयामि, स हि मम शत्रुः।" एवं पित्रा उक्ता, देवी, क्रोधेन संविग्ना, यज्ञशालायां समवेतानां मध्ये तम् उवाच— "हे दक्ष, त्वं निरपराधं मम पतिं, लोकनाथं, दोषरहितं, वचसा निन्दसि। यो ज्ञानचौरः, गुरुद्रोही, वेददूषकश्च, तादृशः सर्वः महापापी, दण्डार्हः इति शास्त्रं वदति। अतः तव एतादृशस्य महापापस्य, देववशात्, घोरः त्वरितः च दण्डः भविष्यति।