शिवपुराणम्

तदा ब्रह्मा हंसस्य रूपं धारयन् तस्य स्तम्भस्य शिखरं द्रष्टुम् उद्यतवान्। विष्णुः अपि वराहस्वरूपेण अधोभूमिं विदारित्वा अतिदूरं गत्वा अधस्तात् अन्वेषणं चकार। किन्तु तस्य अग्निसमप्रभस्य स्तम्भरूपस्य नाद्यापि अन्तः लब्धः। विष्णुः, क्लान्तः सन्, युधिष्ठले प्रथमं प्रत्यागच्छत्। एतेन समये ब्रह्मा, यः तव पिता सृष्टिकर्ता, आकाशमार्गेण सञ्चरन्, अद्भुतां किञ्चित् पतितां केतकीपुष्पां दृष्टवान्। सा पुष्पा, अतीव सुरभिः, अप्रसन्ना, बहूनि वर्षाणि पूर्वं पतिता, तां दृष्ट्वा भगवतः परमेश्वरस्य मनसि तयोः किम् करणीयम् इति चिन्तनम् अभवत्। सः देवः किञ्चित् विनोदं कृत्वा, शिरः कम्पयन्, उत्तमं केतकीपुष्पं पतितम् अपश्यत्, तं च गृहीतुम् प्रववृते। सः तां पुष्पां पप्रच्छ—“कस्मात् त्वं पतसि, पुष्पाधिप, पुष्पराज? केन त्वं गृहीता? त्वं हि अनन्तस्य आदि-स्तम्भस्य मध्ये बहुकालं पतिता असि। अतः त्वां न पश्यामि; तद् द्रष्टुं आशां मुञ्च। अहं तं सेव्यं कर्तुम् हंसस्वरूपेण अत्र आगतः अस्मि।” अनन्तरं सः केतकीमित्रं ब्रह्मा उवाच—“अद्य प्रिये, यत् इच्छसि तत् कर्तव्यं। तत् त्वया मया च विष्णोः साक्षात् समक्षे वक्तव्यम्। स्तम्भस्य अन्ते मया दृष्टम्, अत्रैव केतकी साक्षिणी अस्ति, अच्युत। इति उक्त्वा तत्र केतकीं पुनः प्रणम्य, ‘आपदि अपि मिथ्यावाक्यं युक्तम्’ इति शास्त्रवचनं स्मरन्। तत्र अच्युतं विष्णुं महतीनां प्रयत्नानां श्रमात् क्लान्तं, हर्षरहितं च दृष्ट्वा, ब्रह्मा प्रमुदितः सन् नृत्यन्, तस्मै परमं सत्यम् उक्तवान्। ब्रह्मा विष्णुम् उवाच—“हे हरि, स्तम्भस्य शिखरं दृष्टम्, अत्रैव केतकी साक्षिणी अस्ति।” तदा केतकी अपि तत्र उक्तवती—“एषा मिथ्या।” एवमुक्त्वा ब्रह्मा विष्णोः साक्षात् मिथ्यावचनं कृतवान्। विष्णुः तद् सत्यम् इति मन्यते स्म, तेन सः ब्रह्माणम् अष्टादशोपचारैः पूजयामास। यदा ब्रह्मा मिथ्यावादी तस्य अग्निलिङ्गस्य ताडनाय उद्यतः आसीत्, तदा तत्र प्रभुः साक्षात् प्रादुरभवत्। प्रभुं दृष्ट्वा ब्रह्मणः हस्ते कम्पिताः, पुनः तस्य चरणौ गृहीतवान्। सः प्रार्थयामास—“अनाद्यन्तरूप त्वयि, मोहेन इच्छाजन्यः कोऽपि विघ्नः न भूयात्। करुणासिन्धो, क्रीडया कृतं दोषं क्षमस्व।” भगवान् उवाच—“हरि, सत्यं वदन् त्वं मम प्रियः पुत्रः। अतः त्वं मम तुल्यः लोके पूज्यः भविष्यसि, मम मानं च लप्स्यसे। अधुना त्वं स्वयम् पृथक् भूत्वा क्षेत्रस्थापनार्थं महोत्सवं पूजां च करिष्यसि।” एवं प्रभुणा हर्षेण विष्णवे समता दत्ता, सर्वे देवास्साक्षिणः अभवन्। ततः स भगवान् ब्रह्मणः गर्वं शमयितुम् इच्छन्, भ्रूयुग्मात् अद्भुतं भैरवनामकं पुरुषं ससर्ज। भैरवः शिवसभायाम् प्रणम्य पप्रच्छ—“भगवन्, किम् आज्ञापयामि?” प्रभुः तं ब्रह्माणं, साक्षाद् जगत्कर्तारं, शीघ्रं शस्त्रेण प्रहारयितुं आज्ञापयत्। भैरवः एकेन हस्तेन ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः, यत् गर्वयुक्तं मिथ्यावादिनं च, छित्त्वा, तं हन्तुम् उद्यतः, शस्त्रं विकटं विक्षिपन्। तव पिता, भूषणवस्त्रहाराम्बरजटिलः त्यक्तः, वातेन कम्पमानवल्लरीव, भैरवपादयोः पतितः। तदा, धर्मनियमं द्रष्टुम् इच्छन्, दयालुः अच्युतः प्रभोः पादधूलिं शिरसि निधाय, अञ्जलिं कृत्वा अश्रुपूर्णलोचनः, स्नेहान्वितः पितरं प्रति कम्पमानवचः उवाच—“भगवन्, पूर्वं यत् प्रयत्नेन दत्तं पञ्चमुखलक्षणं, राज्यचिह्नं, तस्मात् तं क्षमस्व; सः तव कृपायाः पात्रम् अस्ति। धर्मस्य कृते तस्मै कृपां दर्शय।” एवं अच्युतस्य प्रार्थनया तुष्टः प्रभुः, देवसभा मध्ये, भैरवस्य ब्रह्मदण्डं निवर्तितवान्। ततः स भगवान् ब्रह्माणं, शिरःशून्यं, मिथ्यावादिनं प्रति उवाच—“हे ब्रह्मन्, त्वं यः पूजार्हत्वं इच्छसि, त्वं कपटी, त्वं ऐश्वर्यं स्वीकृतवान्। लोके त्वं न पुनः पूज्यः भविष्यसि—न उत्सवः, न पूजार्हासनम्। भगवन्, त्वदीयं शिरो विमोचनमेव वरेण इच्छामि।” सः ब्रह्मा प्रणम्य उवाच—“नमः ते भगवन्, बन्धो, जगदुत्पत्तिस्थान, सर्वदोषसह, शम्भो, गिरिधन्वन्। अधिपतेर् विना जगत् भीत्या न तिष्ठेत्; अतः यः दण्डार्हः तं दण्डय, भारं च धारय, पुत्र। वरं ददामि—एषः दुर्लभः परमः च ते, सर्वेषु वैतानिकगृह्येषु यज्ञेषु त्वं आचार्यः भविष्यसि। त्वद्विना यज्ञः सर्वाङ्गोपकरणसम्पन्नः अपि निष्फलः।” तदनन्तरं सः भगवान् कपटीं केतकीं, मिथ्यासाक्षिणीं प्रति उवाच—“केतके, त्वं पापिष्ठा, दूरतः गच्छ। मम पूजायां त्वदीयं पुष्पं न भविष्यति, न च तत्र श्रेष्ठम्।” इति उक्त्वा, सर्वे देवाः केतकीं तस्मात् तिरस्कृत्य, समीपात् दूरं कृतवन्तः। केतकी अपि उवाच—“भगवन्, तव आज्ञया मम जन्म निष्फलं जातम्, तद् फलवत् कुरु, पितरं माम् क्षमस्व। ज्ञानाज्ञानोत्थं पापं तव स्मरणेन नश्यति; त्वां पश्यन्त्याः मम मिथ्यादोषः कुतः स्यात्?” केतक्या सभा मध्ये प्रशस्तः प्रभुः उवाच—“मया त्वां न धारयिष्ये; अहं सत्यवागस्मि। किन्तु त्वां स्वकीयां कृत्वा धारयिष्यामि, तव जन्म पूर्णं भविष्यति। छत्रच्छायायाः बहानेन त्वं ममोपरि स्थित्वा पूजिता भविष्यसि।” एवं केतक्याः कृते अनुग्रहं दर्शयित्वा, प्रभुः विधिना माधवेन च सह, सभा मध्ये देवैः स्तूयमानः विराजमानः। तत्रैव, विधिः माधवश्च, भगवन्तं प्रणम्य, दक्षिणवामभागयोः स्थित्वा, अञ्जलिपुटैः मौनं धृतवन्तौ। ततः तौ भगवन्तं सपरिवारं पूज्यासनस्थं कृत्वा, निर्मलैः पूज्योपहारैः सम्यक् पूजयामासतुः।