शिवपुराणम्

आयति च नियति च, भृगुपुत्रयोः पत्न्यौ अभवताम्। तयोः वंशः स्वायम्भुवे काले पूर्वमेव वर्णितः। समुद्रात् वेला एकां निर्दोषां कन्यां सवर्णां समुद्रीं प्रचीनबरिषः पत्न्यां सुषुवे। तस्यां सामुद्र्या प्रचीनबरिषस्य दश पुत्रान् प्रचेतेसः धनुर्वेदविशारदान् अभवत्। तेषु स्वायम्भुवे काले त्र्यंबकस्य शापात् दक्षः चाक्षुषे मनौ पुत्रत्वं प्राप्तवान्। एवं महर्षयः, ब्रह्मपुत्राणां—धर्मादीनां—महात्मनाम् वंशान् यथाक्रमं नातिसंक्षिप्तं नातिविस्तृतं वर्णितवान्। दिव्याः वंशाः देवसमूहैः शोभिताः, कर्मनिष्ठाः, सन्ततिसम्पन्नाः, महाविभवयुक्ताः मया कीर्तिताः। प्रजापतिभ्यः उत्पन्नं प्राणिसंविधानं कोटिकोटिवर्षेष्वपि सम्पूर्णं गणयितुं न शक्यते। राजवंशः अपि पृथिव्यां द्वे शाखे प्रचलन्ति—सौर्यः च चन्द्रवंशः च—मानुषेषु श्रेष्ठतमौ। इक्ष्वाकुः, अम्बरीषः, ययातिः, नाहुषः, अन्ये च धर्मप्रसिद्धाः, सर्वे तेषु वंशेषु उत्पन्नाः। अन्ये अपि राजर्षयः विविधगुणसम्पन्नाः सन्ति; किं तु तेषां फलानि अतीतानि, तस्मात् तेषां वर्णनस्य प्रयोजनं नास्ति। यत्र भगवतो कथा श्रूयते, तत्रान्येषां उल्लेखः साधूनां न रोचते; अतः विस्तरं वक्तुं न इच्छामि। भगवतो माहात्म्यस्य प्रदर्शनेन सृष्ट्यादिकथाः विस्तारपूर्वकं अनायासेनोक्ताः। कथं दक्षकन्या, दाक्षायणीस्वरूपं त्यक्त्वा, प्राचीनकाले हिमवत्-मेनयोः कन्या अभवत्? तथा च, दक्षः महात्मना रुद्रेण कथं तिरस्कृतः? केन कारणेन भवः तत्र निन्दितः? तथा च, दक्षः भवशापेन चाक्षुषे मनौ पूर्वे च उत्पन्नः कथं? एतत् शृणु, दक्षस्य मूढबुद्धेः चरित्रं, पापं प्रमत्तं, यत् देवर्षिभिः लज्जां जनितम्, अहं वर्णयिष्यामि। एकदा, सर्वे देवाः दानवाः सिद्धाः महर्षयः च हिमालयशिखरे ईशानं द्रष्टुं आगच्छन्। तस्मिन्काले, देवः देवी च दिव्ये सिंहासने स्थितौ, तेषां देवर्षिभिः श्रेष्ठैः साकं दर्शनं दत्तवन्तौ। तदा दक्षः अपि अमरैः सह तत्र आगतः, हरं जामातरं, स्वकन्यां सतीं द्रष्टुम् इच्छन्। किन्तु, आत्मगौरवेन देवः, दक्षस्य आगमने अपि, देवादीनां उपस्थितानां विशेषं सत्कारं नाकरोत्। तया परमस्वरूपं न ज्ञात्वा, केवलं कन्यां दृष्ट्वा, तस्य मोहितस्य मनसि तया प्रति वैरं उत्पन्नम्। तस्मात् वैरात्, दैवेन प्रेरितः, दक्षः दीक्षितः अपि भवम् न आमन्त्रयामास, तया अपि द्वेषं कृत्वा। सः शतशः उत्तमान् यज्ञान् पृथक् पृथग् अयजत्। नारदाद् तेषां समारम्भाणां श्रवणं कृत्वा, रुद्राणी रुद्रं उपगम्य, पितुः सभां निवेदयामास। तदा दिव्यं विमानम् सर्वदिशं अभिमुखं, शुभलक्षणैः भूषितं, सुगमं, अतीव रमणीयं, प्रकटितम्। तत् विमानं कनकद्रवसमप्रभम्, विविधरत्नैः अलङ्कृतम्, मुक्ताछत्रैः छायितम्, हारैः भूषणैः शोभितम्। तस्य संरचना सुवर्णमयी, शतशः रत्नस्तम्भैः परिवृतः, हीरकसोपानैः, प्रवालद्वारैः निर्मितः। पुष्पविस्तीर्णं तले, रंगवर्णरत्नसिंहासनम्, हीरकजालवातायनम्, निर्मलरत्नमण्डलम्। तस्याग्रे रम्यरत्नदण्डः, महावृषलक्षणः, मेघशुद्धध्वजः शोभते। रत्नकवचैः सेवकैः, सुशोभितदण्डधारिभिः, धर्मनाथैः अप्राप्यैः महाद्वारम् रक्षितम्। तत्र बहवः महिलाः, मृदङ्गवादनकुशलाः, झञ्जरीगीतवेणुवीणाविदग्धाः, वेशभाषासम्पन्नाः, स्थिताः। महादेवी प्रियसखीभिः सहित्या विमानम् आरूढा। तस्यै रत्नदण्डयुक्तः रम्यः व्यजनः उपस्थितः। तत्र शुभे द्वे रुद्रकन्ये, देवीं व्यजनं कृत्वा, तयोः मध्ये देवीमुखं शोभते। तयोः मध्ये, हंसवत् स्पर्धमानयोः, कमलसदृशं छत्रम्, चन्द्रप्रभम्, पुष्पमालया शोभितम्, देवीशिरसि विराजितम्। मुक्तामण्डलम् आवृत्य, स्नेहपूर्णं, तद् छत्रम् देवीमुखं उपरि दीप्तम्। उपरि, अमृतकुम्भचक्रवत्, वा चन्द्रवत्, देवी सुन्दरी स्मितवदना अग्रे उपविष्टा। सुयशा, पाशकक्रीडया, पुण्यदेवीं विनोदयामास; देवीस्य शुभरत्नपादुकाः तत्र स्थिताः। ताः स्तनयोः मध्ये स्थापयित्वा, देवीं सेवा अकरोत्; अन्यया सुवर्णांग्या उज्ज्वलया, दिव्यं दर्पणं गृहीतम्। एकया ताडपत्रं, अन्यया ताम्बूलपेटिका, रम्या कन्या क्रीडापट्टं हस्ते गृहीत्वा स्थिताः। एकया सुगन्धिपुष्पाणि आनितानि; अन्यया पद्मलोचना आभरणपात्रं गृहीत्वा आगता। एवं सती देवी विमानम् आरूढा, सखीभिः सेविताः, रत्नभूषणैः शोभिता, पितुः यज्ञसमारम्भं प्रति प्रयाता।