शिवपुराणम्

ब्राह्मणाः, पितॄणां विषये विस्तारतः न पुनः कथयिष्यामि, यतः ते षडृतुषु एव स्थिताः, ऋतुभिः अभिन्नत्वात्। अतः पितरः ऋतवः इति वेदवचनं प्रसिद्धम्; ऋतुभ्यः एव स्थावरजङ्गमाः सर्वे प्रजाः उत्पद्यन्ते। तस्मात् एते पितरः ऋतुकालिनः इति श्रूयन्ते; ऋतुकालसमयेभ्यः पितरः अभिन्नाः। स्वाधीनात्मानः महात्मानः अत्र मलरहिताः तिष्ठन्ति; द्विविधाः पितरः स्मृताः—आग्निष्वात्ताः च बर्हिषदः च। यज्ञवर्जिताः च यज्ञशीलाः च, यथाक्रमं, मृत्युलोके पितरः निवसन्ति। तेषां पितॄणां स्वधा नामिनी स्त्री द्वे सुप्रसिद्धे कन्ये अपत्यरूपेण उत्पादयामास। ताः द्वे—मेना च धरणी च—याभ्यां इदं सर्वं जगत् धार्यते। मेना आग्निष्वात्तपितॄणां कन्या, धरणी बर्हिषदां कन्या। मेना हिमवत्पत्नी भूत्वा मैनाकं क्रौञ्चं गौरीं च गङ्गां च अपत्यरूपेण प्रसूतवती, या गङ्गा भवदेहस्पर्शेन विशुद्धा जाता। धरणी, मेरुपत्नी, दिव्यौषधिसंपन्ना, सुशोभितग्रीवम् मन्दरं पुत्रं ससूत। स एव मन्दरः, मेरुपुत्रः, तपःशक्त्या श्रीकण्ठस्य शिवस्य निवासभूतः अभवत्। पुनः, धरण्या त्रिंशत् सुप्रसिद्धाः कन्याः उत्पन्नाः, वेला, नियति, आयति च तृतीया कन्या। आयति च नियति च भृगुपुत्रयोः द्वे भार्ये अभवताम्; तयोः वंशः स्वायम्भुवे मन्वन्तरे पूर्वं वर्णितः। वेला, सागरजा, एकां निर्मलां कन्यां सावर्णां नाम्ना, प्राचीनबर्हिषे पत्नीरूपेण दत्तवती। सा सामुद्री प्राचीनबर्हिषे दश पुत्रान् प्रसूतवती, ये प्रचेतसः इति प्रसिद्धाः, धनुर्वेदविदः। तेषु स्वायम्भुवे मन्वन्तरे दक्षः त्र्यम्बकशापात् चाक्षुषे मनौ पुत्रत्वेन जातः। एवं, मुनयः, धर्मादीनां ब्रह्मपुत्राणां महात्मनाम् वंशः यथाक्रमं नात्यल्पं नातिविस्तृतं मया वर्णितः। दैव्या इयम् उक्ता वंशावलिः, यत्र देवानां गणाः, यज्ञकर्मनिष्ठाः, सन्ततिसम्पन्नाः, महाश्रिया युक्ताः। एषां प्रजापतिसंभूतानां भूतानां व्यवस्था कोटिकोटिवर्षेभ्यः अपि सम्पूर्णतया न शक्ष्यते गणयितुम्। पृथिव्यां राजर्षिवंशः अपि द्विधा प्रवर्तते—सौर्यश्च सौम्यश्च, पुरुषेषु श्रेष्ठतमः। इक्ष्वाकु, अम्बरीष, ययाति, नाहुषादयः पुण्यकीर्तयः, ये अत्र श्रूयन्ते, सर्वे तस्मादेव वंशाद् उत्पन्नाः। अन्ये अपि राजर्षयः, नानाविधगुणसम्पन्नाः, सन्ति; किं तु तेषां फलक्षयीणां प्राचीनानां विस्तरेण कीर्तनस्य प्रयोजनं नास्ति। यत्र भगवत्कथाः प्रवर्तन्ते, तत्रान्येषां कीर्तनं साधुभिः न अनुमोदितम्; अतः विस्तरेण वक्तुम् इच्छां न करोमि। भगवत्प्रभावस्योपलक्षणाय, सृष्ट्यादिकथाः अपि प्रसङ्गेन विस्तारतः अत्र कथिताः। शृणु, कथयिष्यामि कथां दक्षस्य, अल्पबुद्धेः, यस्य आचारः पापमयः, प्रमत्तः, येन देवर्षयः लज्जिताः। कदाचित् सर्वे देवासुराः, सिद्धाः, परमर्षयः च, हिमालयस्य शिखरं गत्वा ईशानं द्रष्टुम् आगच्छन्। तस्मिन्काले, देवः देवी च दिव्ये सिंहासने उपविष्टौ, तान् देवश्रेष्ठान् द्विजर्षींश्च दर्शनं दत्तवन्तौ। तदा दक्षः अपि अमरैः सह तत्र आगतः, हरं जामातरं सतीं चात्मजां द्रष्टुम् इच्छन्। किन्तु, आत्मगौरवात्, देवः, दक्षस्य आगमने अपि, न विशेषं देवांश्च अन्यांश्च तत्र उपस्थितान् अभ्यनन्दत्। तस्याः परमात्मभावं न अवबुध्य, केवलं पुत्र्याः रूपेण दृष्ट्वा, तस्मिन् मोहिते द्वेषः उत्पन्नः। तेन एव द्वेषेण, दैवप्रेरितः, दक्षः दीक्षितः अपि भवं न आह्वयत्, तस्याः अपि द्वेषं कृत्वा। सः शतशः शोभनान् यज्ञान् पृथक् पृथग् अकरोत्। तेषां समारम्भाणां वार्तां नारदात् श्रुत्वा, रुद्राणी रुद्रं गत्वा, पितुः सभायाः वृत्तान्तं निवेदयामास। तदा दिव्यं विमानं प्रादुरभूत्, सर्वदिक्प्रदर्शि, शुभलक्षणैः अलङ्कृतं, सुगमं, परममनोहरम्। तत् विमानं तप्तहेमसन्निभं, नानारत्नभूषितं, मुक्ताच्छत्रैः आवृतं, माल्यालङ्कृतं, भूषणैः शोभितम्। तस्य विमानस्य संरचना शुद्धसुवर्णमयी, शतशः मणिस्तम्भैः परिवृता, हीरकसोपानैः, प्रवालस्तम्भद्वारैः च शोभिता। पुष्पशय्यायाः विचित्रविस्तरः, नानारत्नमणिमयः सिंहासनः, हीरकजालकवातायनैः, निर्मलरत्नपथेन च समलङ्कृतः। विमानस्य पुरतः सुन्दरमणिदण्डः, महावृषलक्षणः, मेघसदृशध्वजः च शोभते। रत्नकवचधारिभिः, शोभनदण्डधारिभिः परिचारकैः रक्षितं, महाद्वारं धर्मपतिभिः, अप्रतिहतैः, संरक्षितम्।