शिवपुराणम्

सप्तर्षयः स्मृताः—राजस्, गात्र, ऊर्ध्वबाहु, सवन, अनय, सुतपा, शुक्र—एते सप्त महर्षयः कीर्त्यन्ते। तेषां वसिष्ठनाम्नाम् महात्मनाम् वंशाः स्वायम्भुवे युगे शतकोटिभिः प्रवृत्ताः। एवं ऋषिसृष्टिः तेषां वंशैः सह संक्षेपेण कथिता, विस्तरेण तु अकथ्या, द्विजश्रेष्ठाः। अग्निब्रह्मणः मानसपुत्रः रुद्रात्मा, तस्य प्रिया स्वाहा, तया त्रयः महात्मानः पुत्राः जाताः—पावकः, पवमानः, शुचिः। पवमानः मन्थितः इति प्रसिद्धः, पावकः विद्युत् इति ज्ञातः। शुचिः सूर्ये दीप्तिमान् सौरः इति कथ्यते। हव्यवाहः, कव्यवाहः, सहरक्षः—एते त्रयः। तेषां पुत्राः अनुक्रमेण देवाः, पितरः, सुराः; तेषां पुत्रपौत्राः एकोनचत्वारिंशत् संख्यायाः। त्रीषु कृत्येषु—कामे, निमित्ते, नित्ये—स्थिताः, सर्वे तपस्विनः, सर्वे व्रतानुष्ठाता इति ज्ञेयाः। सर्वे रुद्रात्मनः, सर्वे रुद्रपरायणाः; अतः यः कश्चन अग्नौ हविः समर्पयति, रुद्रस्मरणेन तद् रुद्रायैव दत्तम् इति न संशयः। एवम् अग्निवंशः यथावत् उल्लिखितः। पितृविस्तरं विस्तरेण न वक्ष्यामि, ब्राह्मणाः; तेषां स्थानं षडृतुषु, ऋतुभिः समाख्याताः। अतः पितरः ऋवः इति वेदवचनम्; ऋतुभ्यः सर्वाणि भूतानि—स्थावरजङ्गमानि—जातानि। अतः एते पितरः ऋतुविशेषाः इति श्रूयते; ऋतुकालेषु पितरः समाख्याताः। आत्मसंयमिनः महात्मनः अत्र स्थिताः, मलरहिताः; पितरः द्विविधाः स्मृताः—आग्निष्वात्ताः, बर्हिषदः। अयज्ञिनः यज्ञिनः च, क्रमशः, मृत्युलोके स्थिताः; पितरः स्वधा द्वौ सुप्रसिद्धे कन्ये अभ्यजायत्। मेनाः, धरणी—याभ्यां सर्वं जगत् धृतम्; मेनाः आग्निष्वात्तानां कन्या, धरणी बर्हिषदां। मेनाः हिमवत्पत्नी, मैनाकम्, क्रौञ्चम्, गौरीं, गङ्गां च अभ्यजायत्; गङ्गा भवाङ्गस्पर्शेन विशुद्धा। पृथ्वी मेरुपत्नी, दिव्यौषधिसम्पन्ना, मन्दरं सुशोभितग्रीवम् सुतं अभ्यजायत्। स एव मन्दरः, मेरुसुतः, तपसा श्रीकण्ठस्य शिवस्य निवासः अभवत्। पुनः पृथ्वी त्रिंशत् सुप्रसिद्धाः कन्याः, वेला, नियति, आयति च तृतीया अभ्यजायत्। आयति, नियति, भृगुपुत्रयोः पत्न्यौ अभवताम्; तयोः वंशः स्वायम्भुवे युगे पूर्वम् उल्लिखितः। वेला समुद्रात् एकाम् दोषरहिताम् कन्यां सवर्णां अभ्यजायत्; सा प्राचीनबर्हिषः पत्न्यभवत्। सामुद्री प्राचीनबर्हिषः दश पुत्रान् अभ्यजायत्; ते प्राचेतसः, धनुर्वेदविशारदाः। तेषु स्वायम्भुवे युगे दक्षः पुत्रः अभवत्, त्र्यम्बकशापात्, मनु चाक्षुषस्य राज्ये। एवं, ऋषयः, ब्रह्मपुत्राणां—धर्मादीनां—महात्मनाम् वंशाः क्रमशः, नातिदीर्घं नातिसंक्षिप्तं, वर्णिताः। दिव्याः वंशाः, देवसमूहैः शोभिताः, कर्मनिष्ठाः, सन्ततिसम्पन्नाः, महातेजसः, कथिताः। भूतसंस्थानम्, प्रजापतिभ्यः उत्पन्नम्, शतकोटिजन्मान्तरेषु अपि न पूर्णं कथनीयम्। राजवंशः अपि द्विधा पृथिव्यां प्रवृत्तः—सौरः च सोमः च—मानुषेषु श्रेष्ठः। इक्ष्वाकुः, अम्बरीषः, ययातिः, नाहुषः, ये धर्मज्ञाः प्रसिद्धाः, सर्वे तेषु वंशेषु उत्पन्नाः। अन्ये अपि राजर्षयः, विविधगुणसम्पन्नाः; किं तु तेषां फलभूतानां प्राचीनानां वर्णनस्य किम्? परमेश्वरकथायाम् अन्येषां उल्लेखः साधूनां न रोच्यते; अतः विस्तरेण न वदामि। प्रसङ्गतः परमेश्वरस्य माहात्म्यस्य दर्शने कृते सृष्ट्यादिकथाः विस्तारैः सह अपि अत्र कथिताः। अथ, दक्षकन्यायाः—दाक्षायण्याः—रूपं त्यक्त्वा, हिमवत्-मेना-पुत्री सा कथं अभवत्, पुरातने काले? तथा रुद्रः महात्मना दक्षेन कथं निन्दितः? भवस्य तत्र कः कारणं यत् निन्दितः? दक्षः त्र्यम्बकशापात् मनु चाक्षुषस्य अन्तराले कथं जातः? एतत् वद। शृणु, दक्षस्य कथाम् वक्ष्यामि, तस्य चित्तस्य अल्पत्वं, तस्य पापं, प्रमादं, येन देवर्षयः लज्जिताः। कदाचित् सर्वे देवाः, दानवाः, सिद्धाः, परमर्षयः, हिमालयशिखरं गत्वा ईशानं द्रष्टुं प्रययुः। तस्मिन्न् काले, देवः देवी च दिव्ये आसने स्थितौ, देवर्षिसर्वश्रेष्ठान् दर्शनं दत्तवन्तौ। तदा दक्षः अपि अमरैः सह, हरं जामातरं, सतिं पुत्रीं द्रष्टुम् इच्छन्, तत्र आगतः। आत्माभिमानात्, देवः, दक्षः देवीसहितः आगतः अपि, देवादीन् उपस्थितान् विशेषेण न समादत्तवान्।