शिवपुराणम्

महर्षयः कीर्तिमन्तः ख्यात्यादिकाः कन्याः जगृहुः, तेषां च त्रयोदश पुत्राः कामाद्यन्ता यशसा सह जाताः। धर्मस्य तु श्रद्द्धाद्याः कन्याः शुभत्वेन समुत्पन्नाः, अधर्मस्य च हिंसादयः दुःखान्ताः सन्तानाः जाताः। निकृत्यादिभ्यः चापि अधर्मलक्षणाः पुत्राः अभवन्, तेषां पत्नयः पुत्राश्च सर्वेऽपि अनियमिताः स्मृताः। एवं तामसी सृष्टिः धर्मेण नियता अभवत्; या सा दक्षस्य दुहिता रुद्रप्रियासती सा अभवत्। सती पतिसंयाचित्रात्, दक्षजं शरीरं त्यक्त्वा, दक्षं तस्य भार्यां च स्वबान्धवान् च निन्दयित्वा त्यक्तवती। सा पुनः मेनायाः हिमवत्पर्वतस्य च दुहिता अभवत्; रुद्रः तां सतीं स्वतेजसा समां दृष्ट्वा स्वपत्नीं चकार। यथोक्तं, स अनन्तरूपाः अन्याः अपि सृष्टवान्; भृगु-ख्यात्याः लक्ष्मीः नारायणप्रियासम्भूता। धाता विधाता च देवौ मनुवर्त्म धारयतः; तयोः शतसहस्रशः पुत्रपौत्रादयः समुत्पन्नाः। भृगुवंश्याः सर्वे स्वायम्भुवमन्वन्तरे स्थिताः स्मृताः; मरीचेर्यः सम्भूतिः, तस्य पुत्रः पौर्णमासः अभवत्। तस्याः चत्वारः कीर्तिमन्तः कन्याः, येषां वंशात् कश्यपः बहुपुत्रः जातः। स्मृतिः अङ्गिरसः पत्नी, द्वौ पुत्रौ अग्निध्रं शरभं च, चत्वारः कन्याः च समुत्पादयत्। तेषां पुत्रपौत्राः अनन्तसंख्याः गताः; प्रीत्या पुलस्त्यस्य दन्ताग्निः पुत्रः जातः, स पूर्वजन्मनि योग इति ख्यातः स्वायम्भुवेऽन्तरे। तस्य वंश्या बहवः पौरस्त्याः प्रसिद्धाः; क्षमा पुलहस्य प्रजापतेः पुत्रान् अपादयत्। कर्दमः, सूर्यः, सहिष्णुः—एते त्रयः त्रैधाग्न्यतेजसः स्ववंशं स्थापयामासुः। क्रतुः पत्नी सन्नत्याः पुत्राः क्रतुसमाः अभवन्; तेषां पत्नयः पुत्राश्च सर्वे नैष्ठिकब्रह्मचारिणः स्मृताः। एते षष्टिसहस्राः वालखिल्याः स्मृताः, ये सूर्यं परिवृत्य अनुरोरः पूर्वं यान्ति। अनसूया अत्रेः पत्नी पञ्चात्रेयान् पुत्रान् अपादयत्, कन्यां च श्रुतिं शङ्खपादमातरं। सत्यनेत्रः, हव्यः, आपोमूर्तिः, शनैश्चरः, सोमः—एते पञ्चात्रेयाः कीर्तिमन्तः। तेषां पुत्रपौत्राः महात्मनां अत्रेः वंश्यानां स्वायम्भुवे शतसहस्रशः अतीतानि। ऊर्जायाः वसिष्ठस्य सप्त पुत्राः अभवन्, तेषां ज्येष्ठा भगिनी पुण्डरीका सुषमाङ्गी। राजाः, गात्रः, ऊर्ध्वबाहुः, सवनः, अनयः, सुतपाः, शुक्रः—एते सप्तर्षयः स्मृताः। तेषां महात्मनां वसिष्ठानां वंशाः नामतः स्वायम्भुवे युगे शतकोटिशः प्रवृत्ताः। एवं ऋषीणां सृष्टिः सन्ततिसहितं संक्षेपेणोक्ताः, विस्तारतो ह्यशक्यं वक्तुं द्विजाः। अग्निब्रह्मणः मानसपुत्रो रुद्रांशः, तस्य प्रिया स्वाहा, सा त्रीन् महाबलान् पुत्रान् अपादयत्। पावकः, पवमानः, शुचिः—एते त्रयः; पवमानः मन्थनसम्भूतः, पावकः विद्युत्संज्ञकः। शुचिः सूर्ये दीप्तिमान् सौरः कथ्यते; हव्यवाहः, कव्यवाहः, सहरक्षः—एते त्रीन्। तेषां पुत्राः क्रमशः देवाः, पितरः, सुराश्च; तेषां पुत्रपौत्राः एकोनपञ्चाशत् संख्यया। कामकृत्यनित्यकर्मभेदेन त्रीणि कर्माणि तेषां संस्थितानि; सर्वे तापसाः, सर्वे व्रतीनः ज्ञेयाः। सर्वे रुद्रांशाः, रुद्रभक्ताश्च; तस्मात् यत्किञ्चित् अग्नौ हुतं, रुद्रं स्मृत्वा हुतं, तदपि रुद्रायैव समर्प्यते—नात्र संशयः। एवं अग्निसन्ततिः यथावत् प्रवर्णिता। पितॄणां विस्तारतो न वक्तव्यम्, ब्राह्मणाः; ते हि षडृतुषु स्थिताः, ऋतुसंज्ञकत्वात्। अतः पितरः ऋवः स्मृताः; ऋतुभ्यः सर्वाणि भूतानि स्थावरजङ्गमानि जायन्ते। तस्मात् एते पितरः ऋतुकालाः श्रूयन्ते; ऋतुकालेषु पितरः संस्थिताः। स्वाधीनाः महात्मानः मलरहिताः अत्र स्थिताः; पितरः द्विविधाः—आग्निष्वात्ताः, बर्हिषदः इति। अयाजिनः याजिनश्च, क्रमशः, मृत्युलोके वसन्ति; पितॄणां स्वधया द्वे सुप्रसिद्धे कन्ये जाते। मेनाः, धरणी च—याभ्यां इदं जगत् समस्तं धृतम्; मेना आग्निष्वात्तकन्या, धरणी बर्हिषदः। मेना हिमवत्पत्नी, मैनाकं, क्रौञ्चं, गौरीं, गङ्गां च अपादयत्; गङ्गा भवशरीरस्पर्शात् शुद्धा। धरणी मेरुपत्नी, दिव्यौषधिसम्पन्ना, मन्दरं पुत्रं सुषोभितग्रीवं अपादयत्। स एव मन्दरः मेरुपुत्रः, तपसा श्रीकण्ठेश्वरस्य निवासभूतः अभवत्। पुनः, धरण्या त्रिंशत् सुप्रसिद्धाः कन्याः, वेला, नियति, आयति च तृतीया अपि अभवन्।