शिवपुराणम्

शतारूपा देवी, तपस्यां घोरां कृत्वा, तेजोमयः मनुः पतिः अभवत्। तस्याः शतारूपायाः द्वौ पुत्रौ अभिजज्ञेतां—प्रियव्रतः उत्तानपादः च, पुत्रेषु श्रेष्ठौ। तया एव द्वे कन्ये उत्तमाः अभवताम्—एकं आकूतिरिति विख्याता, अन्यं प्रसूतिरिति स्मृता। स्वायम्भुवः प्रसूतिं दक्षाय दत्तवान्, प्रजापतिः आकुतिं रुचये दत्तवान्। आकुत्याः रुचये मनसा धर्मद्वयं अभवत्—यज्ञः दक्षिणा च, येन जगत् धार्यते। दक्षः प्रभुः चतुर्विंशतिः कन्याः उत्पादितवान्। श्रद्धा, लक्ष्मीः, धृतिः, पुष्टि, तुष्टि, मेधा, क्रिया, बुद्धिः, लज्जा, वपुः, शान्तिः, सिद्धिः, कीर्तिः—एते त्रयोदश कन्याः। पत्न्यर्थं धर्मः प्रभुः दक्षकन्याः स्वीकृतवान्; शेषाः एकादश कन्याः, कन्याः कन्याः, सौम्यनेत्राः, अवशिष्टाः। ख्यातिः, सत्यार्था, सम्भूति, स्मृतिः, प्रीतिः, क्षमा, सन्नति, अनसूया, ऊर्जा, स्वाहा, स्वधा—एताः। भृगुः, शर्वः, मरीचिः, अङ्गिराः, पुलहः, क्रतु, पुलस्त्यः, अत्रिः, वसिष्ठः, पावकः, पितरः च। महर्षयः ख्यात्यादिकन्याः स्वीकृतवन्तः, धर्मस्य त्रयोदश पुत्राः कामाद्यः यशान्ताः अभवत्। धर्मात् श्रद्धाद्याः शुभाः कन्याः अभवत्; अधर्मात् हिंसावंशे दुःखान्ताः अभवत्। निकृत्यादिभ्यः अधर्मलक्षणाः पुत्राः अभवत्; तेषाम् पत्न्यः पुत्राश्च सर्वे अनियमिताः स्मृताः। एवं तामसी सृष्टिः धर्मेण नियंत्रिता अभवत्; दक्षस्य कन्या, रुद्रप्रियः, सतीति प्रसिद्धा। पतिसूचनात् सती दक्षजं शरीरं त्यक्त्वा, दक्षं तस्यां पत्नीं च स्वबन्धुभिः सह गर्हितवती। सा मेनायाः हिमवतः पर्वतस्य च कन्या अभवत्; रुद्रः सतीं, स्वतेजसाम् तुल्यां दृष्ट्वा, स्वपत्नीं कृतवान्। यथा उक्तं, अनन्तराणि अपि सृष्टानि कृतानि; भृगु-ख्यात्याः लक्ष्मीः नारायणप्रियः अभवत्। धाता विधाता च मनुवर्त्मनि स्थितौ; ताभ्यां शतसहस्राणि पुत्रपौत्रादयः अभवत्। भृगुवंशजाः सर्वे स्वायम्भुवमनोः अन्तराले स्थिताः स्मृताः; मरीच्याः सम्भूतिः, तस्य पुत्रः पौर्णमासः। चत्वारः कन्याः, प्रसिद्धाः, तेषां वंशात् कश्यपः बहुपुत्रः अभवत्। स्मृतिः, अङ्गिरसः पत्नी, द्वौ पुत्रौ—अग्निध्रः शरभः—चत्वारः कन्याः च अभवत्। तेषां पुत्रपौत्रादयः अनन्ताः गताः; प्रीत्याः पुलस्त्यपत्नीः दन्तोग्निः पुत्रः अभवत्, स पूर्वजन्मनि योगः अभवत्, स्वायम्भुवमनोः काले। तस्य वंशजाः पौलस्त्याः बहवः स्मृताः; क्षमायाः पुलहाय पुत्राः अभवत्। कर्दमः, सूरी, साहिष्णुः—त्रयः, त्रैग्न्यतेजःयुक्ताः, स्ववंशं स्थापितवन्तः। क्रतु-पत्न्याः सन्नत्याः पुत्राः क्रतुना तुल्याः अभवत्; तेषां पत्न्यः पुत्राश्च ब्रह्मचारिणः स्मृताः। ते षष्टिसहस्रः वालखिल्याः, सूर्यं परितः अनुरोरात् पूर्वं चरन्ति। अनसूया, अत्रेः पत्नी, पञ्च अत्रेयाः पुत्रान्, एकां श्रुतिं कन्यां शङ्खपदजननीं च अभवत्। सत्यनेत्रः, हव्यः, आपोमूर्तिः, शनैश्चरः, सोमः—पञ्च अत्रेयाः प्रसिद्धाः। तेषां महात्मनां पुत्रपौत्रादयः स्वायम्भुवे शतसहस्रशः गताः। ऊर्जायाः वसिष्ठाय सप्त पुत्राः अभवत्, तेषां ज्येष्ठा पुंडरीका रूपवती अभवत्। राजः, गात्रः, ऊर्ध्वबाहुः, सावनः, अनयः, सुतपा, शुक्रः—सप्तर्षयः स्मृताः। वसिष्ठमहात्मनां वंशाः नाम्ना स्वायम्भुवे शतकोटिशः गताः। एवं ऋषिसृष्टिः तेषां वंशैः सह संक्षेपेण वर्णिता; विस्तारतः कथयितुं अशक्यं, द्विजाः। रुद्रांशः, अग्निब्रह्मणः मानसपुत्रः, तस्य प्रियाः स्वाहा, तया त्रयः महापुत्राः अभवत्। पावकः, पवमानः, शुचिः—एते त्रयः; पवमानः मन्थितः, पावकः विद्युत्। शुचिः सूर्ये दीप्तः सौरः; हव्यवाहः, काव्यवाहः, सहरक्षः—त्रयः। तेषां पुत्राः देवाः, पितरः, सुराः; तेषां पुत्रपौत्रादयः एकोनपञ्चाशत्। ते त्रिविधकर्मसु—कामे, निमित्ते, नित्ये—स्थिताः; सर्वे तपस्विनः, सर्वे व्रतानुष्ठातारः। सर्वे रुद्रांशः, रुद्रनिष्ठाः; अतः यः कश्चन अग्नौ आहुतिं ददाति, रुद्रं स्मृत्वा, सा रुद्रायै एव दत्तमिति न संशयः। एवं अग्निवंशः यथावत् वर्णितः।