शिवपुराणम्

सा देवी स्वयमेव निजभ्रुवोर्मध्ये तेजस्विनी शक्तिं एकाम् अद्भुतां सृजति स्म, या तस्याः सदृशी उज्ज्वला आसीत्। तां दृष्ट्वा, देवदेवेशः परमेश्वरः हरः प्रसन्नमुखः स्मितं कृत्वा उवाच—“तपसा ब्रह्माणं पूज्य, तस्य कामं साधय।” परमेश्वरस्य आज्ञां शिरसा नम्य स्वीकृत्य सा देवी तदनुग्रहम् अलभत्। ब्रह्मणः वचनेन सा देवी दक्षस्य पुत्री अभवत्, तथा तं अप्रतिमं ब्रह्मरूपिणीं शक्तिं ब्रह्मणे दत्तवती। सा देवी तस्य देवस्य शरीरे प्रविश्य, स देवः तत्रैव लीनः अभवत्। तस्माद् आरभ्य लोके स्त्रीसंगेन रमणीयता प्रतिष्ठिता। ततः, ब्रह्मणः सहितं प्रजासृष्टिः संयोगेन प्रवृत्तिः अभवत्; स्वयं ब्रह्मा अपि तेन सुखं तुष्टिं च प्राप्तवान्। एवं सर्वं देवीशक्तेः उत्पत्तिः, पुण्यवृद्धिकरं, श्रवणीयं, प्रजासृष्टिकथायाः अनन्तरं, कथितम्। यः प्रतिदिनं देवीशक्तेः उत्पत्तिं पठति, स सर्वं पुण्यं लभते, शुभपुत्रान् च प्राप्नोति। एवं परमं नित्यं च शक्तिं प्रभोः प्राप्त्वा, प्रजापतिः संयोगजन्यं प्रजासृष्टिं इच्छन्, आत्मानं सन्नद्धं कृतवान्। स स्वयम् अद्भुतः नारी अभवत्, अर्धेन पुरुषः; तस्याः स्त्रीभागात् शतरूपा उत्पन्ना। ब्रह्मा विराजं सृजति स्म, यः अर्धेन पुरुषः अभवत्; स एव आद्यः स्वयंभुवः मनुः इति प्रसिद्धः। सा देवी शतरूपा, घोरं तपः कृत्वा, मनोः पत्न्य् अभवत्, यः तेजसा दीप्तिमान् आसीत्। तस्याः शतरूपायाः द्वौ पुत्रौ उत्पन्नौ—प्रियव्रतः उत्तानपादः च, पुत्रेषु श्रेष्ठौ। तया द्वे कन्ये उज्ज्वले अपि जाते, यस्याः प्रजाः इमाः अभवन्; एकं आक्रुति, अन्यं प्रसूति इति प्रसिद्धम्। स्वयंभुवः प्रसूतिं दक्षाय दत्तवान्, प्रजापतिः आक्रुतिं रुचये दत्तवान्। आक्रुत्याः रुचये मनसा धर्मद्वयं जातम्—यज्ञः दक्षिणा च—याभ्यां लोकः धृतः। दक्षः प्रभुः चतुर्विंशतिः कन्याः उत्पादितवान्। श्रद्धा लक्ष्मी धृति पुष्टि तुष्टि मेधा क्रिया बुद्धिः लज्जा वपुः शान्तिः सिद्धिः कीर्तिः—एते त्रयोदश कन्याः। पत्न्यर्थं धर्मः प्रभुः दक्षकन्याः स्वीकृतवान्; शेषा एकादश कन्याः, कन्या, सुन्दरी, अवशिष्टाः। ख्यातिः सत्यर्था सम्भूति स्मृति प्रीति क्षमा सन्नति अनसूया ऊर्जा स्वाहा स्वधा—एते। भृगुः शर्वः मरीचिः अङ्गिराः पुलहः क्रतुः पुलस्त्यः अत्रिः वसिष्ठः पावकः पितरः च। महर्षयः ख्यात्यादिकन्याः स्वीकृतवन्तः, तत्र त्रयोदश पुत्राः कामाद्यः यशान्ताः अभवन्। धर्मस्य पुत्र्यः श्रद्धाद्याः पुण्यशालिन्यः अभवन्; अधर्मस्य हिंसावंशे दुःखान्ताः अभवन्। निकृत्यादिभ्यः पुत्राः अधर्मलक्षणाः अभवन्; तेषां पत्न्यः पुत्राः च सर्वे अनियमिताः। एवं तामसी सृष्टिः धर्मनियता अभवत्; या दक्षस्य पुत्री रुद्रप्रियः, सा सती अभवत्। पत्युः निन्दनात्, सा दक्षजं शरीरं त्यक्तवती, दक्षं तस्य पत्नीं बन्धून् च गर्हितवती। पुनः सा मेनायाः हिमवतः च पुत्री अभवत्; रुद्रः सतीं, स्वतेजसा तुल्यां, दृष्ट्वा, स्वपत्नीं कृतवान्। यथोक्तं, स अनंतान्यपि सृजति स्म; भृगु-ख्यात्याः लक्ष्मीः नारायणप्रियः अभवत्। धाता विधाता च मनुवर्त्मनां पोषकौ; ताभ्यां शतसहस्रशः पुत्रपौत्रादयः अभवन्। भृगुवंशजाः सर्वे स्वयंभुवमनोः अन्तराले स्थिताः स्मृताः; मरीच्याः सम्भूत्याः पौर्णमासः अभवत्। चत्वारः प्रसिद्धाः कन्याः अभवन्, येषां वंशात् कश्यपः बहुपुत्रः अभवत्। स्मृतिः अङ्गिरसः पत्नी, द्वौ पुत्रौ—अग्निध्रः शरभः—चत्वारः कन्याः अपि जाताः। तेषां पुत्रपौत्राः अनन्तसंख्या गताः; प्रीत्याः पुलस्त्यस्य दन्तोग्निः पुत्रः अभवत्, यः पूर्वजन्मनि योगः, स्वयंभुवमनोः अन्तराले। तस्य वंशे बहवः पौलस्त्याः प्रसिद्धाः; क्षमा पुलहाय पुत्रान् अदात्, प्रजापतये। कर्दमः सूरी साहिष्णुः—एते त्रयः त्रिविधाग्नितेजःयुक्ताः वंशं स्थापितवन्तः। क्रतुपत्न्याः सन्नत्याः पुत्राः क्रतुसमाः अभवन्; तेषां पत्न्यः पुत्राः च सर्वे ब्रह्मचारी स्मृताः। एते षष्टिसहस्र वालखिल्याः सूर्यं परिवृत्य अनुरोरात् पूर्वं गच्छन्ति। अनसूया अत्रेः पत्नी, पञ्च अत्रेयाः पुत्रान्, एकं श्रुति नाम्ना कन्यां, शङ्खपदस्य मातरं, अदात्। सत्यनेत्रः हव्या अपोमूर्तिः शनैश्चरः सोमः—एते पञ्च अत्रेया प्रसिद्धाः। स्वयंभुवयुगे तेषां महात्मनां अत्रेयवंशजाः शतसहस्रशः पुत्रपौत्राः गताः। ऊर्जायाः वसिष्ठाय सप्त पुत्राः जाताः, तेषां ज्येष्ठा पुंडरीका सुशोभिता अभवत्। एवं देवीशक्तेः उत्पत्तिप्रसंगात् प्रजासृष्टिक्रमः, ऋषिप्रजापत्यवंशः, धर्माधर्मयोः संयोगः, तथा सती-परमेश्वरयोः पुनर्जन्मकथा, पुण्यशालिनी लक्ष्मी-नारायणयोः संबंधः, स्वयंभुवमनोः वंशपरंपरा च, आद्यसृष्टिक्रमः, पुण्यवृद्धिकरः, विस्तृतः, भगवदनुग्रहेण, संप्राप्तः।