शिवपुराणम्

देवानपि दुर्गमं या परमा स्वरूपं, सा जगदाधिष्ठात्री भगवती, स्वस्वामिनः शरीरेभ्यः पृथगुत्पन्ना सञ्जायते। तां परमेश्वरीं सर्वलोकाधिपतीं, सर्वज्ञां, सर्वव्यापिनीं, सूक्ष्मां, सत्-असद्विभागातीतां देवीमवलोक्य, विराट् भगवाँस्तस्याः तेजसा समस्तं जगदाविष्कुर्वतीं प्रणम्य, तामुद्दिश्य प्रार्थयामास। स भगवाँ ववन्दे—"देवि, त्वया सर्वेषां लोकानां सारभूता सृष्ट्यादौ मया ईश्वरस्यैव सृष्टिः कृतासि। प्रजासृष्ट्यर्थं नियुक्तः सन्, अहं समग्रं जगत्सृजामि। देवाः सर्वे चान्ये च मया मनसैव सृष्टाः, पुनः पुनः सृज्यमानाः सन्तः न वर्धनं गच्छन्ति। केवलं द्वन्द्वमात्रेणोत्पादिताः, परमया सृष्टिसंस्थया, सर्वेषां सन्तानानां पोषणमिच्छामि। त्वत्तः पूर्वं स्त्रीवंशो न कश्चिदुद्भूतः, अतः स्त्रीवंशस्य सृष्टौ मम शक्तिरपि नास्ति। सर्वाश्च शक्तयस्त्वत्तः सम्प्रसूताः, सर्वत्र त्वमेव सर्वेषां शक्तिदात्री। अतः त्वामेव वरदां, मायाम्, देवेष्वधिपतीं, चराचरवृद्ध्यर्थं स्वांशेन प्रार्थये, विश्वव्यापिनि। दक्षस्य सुतां, मम पुत्रस्य, भव, संसारनाशिनि।" इत्येवं ब्रह्मणा, ब्रह्मणः कारणेन, देवी प्रार्थिता। सा भगवती स्वभ्रुवोर्मध्ये स्वसमाना दीप्त्या एकां शक्तिं ससर्ज। तां दृष्ट्वा, देवदेवः परमेश्वरः हरः सस्मितं वचनमुवाच—"ब्रह्माणं तव तपसा पूजय, तस्य कामं पूरय।" इति परमेशस्याज्ञां लब्ध्वा, सा देवी शीरोन्नम्य तद्वचनं स्वीकृतवती। ब्रह्मणो वचसा, सा देवी दक्षस्य सुताभूत्, तां अनुपमां शक्तिं, स्वयमेव ब्रह्मस्वरूपिणीं, ब्रह्मणे दत्तवती। सा भगवती देवदेहं प्रविष्टवती, तदा स देवो लीनः। तस्मात्कालादारभ्य लोके स्त्रीभिः सह रमणं प्रवर्तितम्। ततश्च, ब्राह्मणश्रेष्ठ, प्रजासृष्टिः संयोगेन प्रवृत्ता। ब्रह्माप्यनन्दं प्रीतिं च प्राप, ऋषिसत्तमाः। एवं सर्वं समाख्यातं—देव्याः शक्तेः समुत्पत्तिः पुण्यवृद्धिकरं, श्रोतव्यं, प्रजासृष्ट्यनन्तरं यथावृत्तम्। यो हि नित्यं देव्या शक्तिसम्भवमेतद्वाचयति, स सर्वं पुण्यं लभते, शुभसुतांश्च प्राप्नोति। एवं भगवतः परमां नित्यां शक्तिं प्राप्य, प्रजापतिः संयोगोत्पन्नपुत्रसृष्ट्यर्थं स्वयमेव यत्नं चकार। स स्वयमेव अद्भुतां स्त्रीरूपं बभूव, अर्धेन पुंरूपः। तस्मादर्धात् स्त्रीरूपात् शतरूपा जाता। ब्रह्मणा विराजः सृष्टः, स अर्धेन पुंरूपः अभवत्, स एव आद्यः स्वायम्भुवः मनुः, प्रथमः पुरुषः। सा भगवती शतरूपा, घोरं तपः कृत्वा, महायशस्विना मनुना सह भार्या अभवत्। तस्यां शतरूपायां द्वौ पुत्रौ जातौ—प्रियव्रतः उत्तानपादश्च, पुत्रश्रेष्ठौ। सा च द्वे कन्ये प्रसूतवती, याभ्यां प्रजाः सम्प्रसूताः—एकं नाम आकूतिः, अन्यं प्रसिद्धा प्रसूतिः। स्वायम्भुवेन प्रसूतिः दक्षाय दत्ता, प्रजापतिना आकूतिः रुचये समर्पिता। आकूतेः रुचये मनसा पुण्ययुग्मं जातम्—यज्ञः दक्षिणा च—याभ्यां जगत्स्थितम्। दक्षः प्रभुः चतुर्विंशतिं कन्याः उत्पादितवान्। श्रद्धा लक्ष्मी धृतिः पुष्टि तुष्टिः मेधा क्रिया बुद्धिः लज्जा वपुः शान्तिः सिद्धिः कीर्तिश्च—एता एकादश कन्याः। धर्माय पत्न्यर्थं दक्षकन्याः धर्मेण स्वीकृता, शेषा एकादश कन्याः, नवयौवनसमन्विताः, अवशिष्टाः। ख्यातिः सत्यर्था सम्भूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा सन्नतिः अनसूया ऊर्जा स्वाहा स्वधा च। भ्रिगुः शर्वः मरीचिः अङ्गिराः पुलहः क्रतुः पुलस्त्यः अत्रिः वसिष्ठः पावकः पितरश्च। ऋषयः ख्यात्यादिकन्याः जगृहुः, तत्र धर्मस्य त्रयोदश पुत्राः कामाद्याः यशःपर्यन्ताः अभवन्। धर्मस्य श्रद्धाद्याः कन्याः पुण्यशालिन्यः जाताः। अधर्मस्य हिंसावंशे दुःखान्ताः कन्याः। निकृत्यादिभ्यः पुत्राः अधर्मलक्षणाः, तेषां पत्न्यः पुत्राश्च सर्वेऽनियमिताः स्मृताः। एवं तामसी सृष्टिः धर्मेण नियता समुत्पन्ना। या दक्षस्य दुहिता, रुद्रप्रियासती। सा पतिसंनिन्दया, दक्षजं शरीरं त्यक्त्वा, दक्षं पत्नीं च स्वबान्धवान् चापि गर्हयामास। सा पुनर्मैनायाः हिमवतः पर्वतस्य च दुहिता जाताऽभवत्। रुद्रः तां सतिं स्वसमतेजस्विनीं दृष्ट्वा, स्वपत्नीं चकार। एवमुक्तं यथा, स बहूनन्याः अपि सृष्टवान्। भ्रिगोः ख्यात्याः लक्ष्मीः, नारायणप्रियासम्भूता। धाता च विधाता च मन्वन्तरचक्रं धारयतः। ताभ्यां पुत्राः पौत्राः च शतशः सहस्रशश्च जाताः। भ्रिगुप्रजाः सर्वे स्वायम्भुवमन्वन्तरे स्थिताः कथ्यन्ते। मरीचेरम्भूतिः, तस्यां पौर्णमासः जातः। चत्वारः कन्याः महायशस्विन्यः अभवन्, यासां वंशतः कश्यपः बहुपुत्रः जातः। एवं श्रीमद् देवीशक्तिसम्भवः, प्रजासृष्टिप्रसङ्गः, ऋषिप्रजाविस्तारश्च, शास्त्रविहितेन क्रमेण संप्राप्तः।