शिवपुराणम्

श्रीहरः राजसत्त्वयुक्तानि, अर्थपूर्णानि, शुद्धानि, सर्वविषयेषु कौशलयुक्तानि वाक्यानि श्रवणाय योग्येनि विश्‍वकर्माणं प्रति प्रहर्षपूर्णं, प्रीतिसमृद्धं, मनोहरं, मधुरं, शीलसम्पन्नं स्मितं पूर्वं कृत्वा, उवाच। “बालक, बालक, महाभाग, पुत्र, प्रपितामह! तव वाक्यानां भारं पूर्णतया जानामि। त्वया प्रजावृद्ध्यर्थं तपः कृतम्। तेन तपसा अहं तुष्टः, यद् इच्छसि तत्ते दास्यामि।” इति मधुरं स्वभावेन शीलं वचनं उक्त्वा, परमेश्वरः हरः स्वस्य स्वरूपात् अंशेन देवीं सृजितवान्। ब्रह्मविदः तां देवीं दिव्यगुणसम्पन्नां, परमात्मानं, परमशक्तिं, भवस्य शक्तिं इति घोषयन्ति। तस्यां जन्म, मृत्युः, जरादि नास्ति; सा भवानी भवस्य शरीरेण उत्पन्ना। तस्यां वाक्, मनः, इन्द्रियाणि अपि निवर्तन्ते; सा स्वस्य प्रभोः शरीरेण अंशेन जातेव प्रकटिता। सा स्वमाहात्म्येन सर्वं जगत् व्याप्य, शरीरिणीव अद्भुतरूपेण दृष्टा। सा मायया सर्वं जगत् मोहयति; प्रभोः शरीरेण उत्पन्ना अपि, वस्तुतः अजाया। तस्याः परमस्वरूपं देवैः अपि न गम्यते; सा विश्वेश्वरी, प्रभोः शरीरेण उत्पन्ना अपि, पृथग् अस्ति। तां परमदेवीं, सर्वलोकाधिपतिं, सर्वज्ञां, सर्वव्यापिनीं, सूक्ष्मां, सत्-असत्-विवेकातीतां, दृष्ट्वा, सा विराट् देवीं नमस्कृत्य, तस्याः तेजसा सर्वं जगत् प्रकाशितम्। स विराट् देवीं प्रणम्य, तां सम्यक् प्रार्थयामास। “देवि, अहं देवेन आदौ सृष्टः, त्वं सर्वलोकसारः; प्रजासृष्ट्यर्थं नियुक्तः, सर्वं जगत् सृजामि। देवि, सर्वदेवाः अन्ये च मया मनसा सृष्टाः; पुनः पुनः सृज्यमानाः, वर्धनं न प्राप्नुवन्ति। तान् केवलं युग्मेन उत्पन्नान्, परमार्थसृष्ट्या, सर्वपुत्रान् पालयितुम् इच्छामि। तव स्त्रीवंशः पूर्वं कदापि नोत्पन्नः; अतः स्त्रीवंशस्य सृष्ट्यर्थं शक्तिः मम नास्ति। सर्वशक्तयः तव एव उत्पन्नाः; अतः सर्वत्र त्वं सर्वेषां शक्तिदात्री। त्वाम् एव वरदां, मायादेवीं, देवाधिपां, चराचरवृद्ध्यर्थं अंशेन प्रार्थयामि, सर्वव्यापिनि। दक्षस्य पुत्री भव, पुत्र, भवविनाशिनि।” इति देवीं ब्रह्मा ब्रह्मणः मूलं प्रार्थितवान्। सा देवी स्वस्य भ्रूयोः मध्ये स्वसमानतेजस्वीं एकां शक्तिं सृजितवती। तां दृष्ट्वा, परमेश्वरः हरः, देवदेवानां देवः, प्रहसन् उवाच। “ब्रह्माणं तपसा पूजय; तस्य कामं पूरय।” परमेशस्य आज्ञां शिरसा स्वीकृत्य, सा देवी ब्रह्मणः वचनात् दक्षस्य पुत्री अभवत्, तां अतुल्यशक्तिं ब्रह्मरूपिणीं ब्रह्मणः दत्तवती। सा देवी देवस्य शरीरे प्रविष्टा, देवः तदा अदृश्यः अभवत्; तस्मात् कालात् इह स्त्रीसहवासः स्थापितः। ततः, ब्राह्मणश्रेष्ठ, प्रजासृष्टिः युग्मेन प्रवृत्ता; ब्रह्मा अपि स्त्रीसहवासेन सुखं संतोषं च प्राप्तवान्। एवं देवीशक्तेः उत्पत्तिः, पुण्यवृद्धिकरः, श्रवणीयः, प्रजासृष्टिकथायाः अनन्तरं, सर्वं उक्तम्। यः प्रतिदिनं देवीशक्तेः उत्पत्तिं पठति, सः सर्वं पुण्यं प्राप्नोति, शुभपुत्रान् लभते। एवं, परमं नित्यं शक्तिं प्रभोः प्राप्त्वा, प्रजापतिः युग्मोत्पन्नप्रजासृष्ट्यर्थं आत्मानं सज्जीकृतवान्। सः स्वयम् अद्भुतां स्त्रीं अभवत्, अर्धेन पुरुषः अभवत्; तस्याः स्त्री-अर्धात् शतरूपा जाता। ब्रह्मा विराजं सृजितवान्, यः अर्धपुरुषः अभवत्; सः आद्यः स्वायम्भुवः मनुः इति प्रसिद्धः। सा शतरूपा, घोरं तपः कृत्वा, मनुना तेजस्विना पत्नीत्वं प्राप्तवती। तस्याः शतरूपायाः द्वौ पुत्रौ जातौ—प्रियव्रतः उत्तानपादः च, पुत्रश्रेष्ठौ। सा द्वौ कन्ये अपि सृजितवती, यतः इमे प्रजाः उत्पन्नाः; एकं आकूतिः, अन्यं प्रसूतिः इति प्रसिद्धे। स्वायम्भुवः प्रसूतिं दक्षाय दत्तवान्, प्रजापतिः आकूतिं रुचये दत्तवान्। आकूत्याः रुचिः मनसा धर्मयुक्तं युग्मं सृजितवान्—यज्ञः दक्षिणा च—ये जगत् पालयन्ति। दक्षः प्रजापतिः चतुर्विंशतिः कन्याः उत्पादितवान्। श्रद्धा, लक्ष्मीः, धृतिः, पुष्टिः, तुष्टिः, मेधा, क्रिया, बुद्धिः, लज्जा, वपुः, शान्तिः, सिद्धिः, कीर्तिः—एते त्रयोदश कन्याः। पत्न्यर्थं धर्मः कन्याः स्वीकारितवान्; शेषाः एकादश कन्याः, तरुणी, सुन्दरनेत्राः, अवशिष्टाः। ख्यातिः, सत्यार्था, सम्भूतिः, स्मृतिः, प्रीतिः, क्षमा, सन्नति, अनसूया, ऊर्जा, स्वाहा, स्वधा—एताः। भृगुः, शर्वः, मरीचिः, अङ्गिराः, पुलहः, क्रतुः, पुलस्त्यः, अत्रिः, वसिष्ठः, पावकः, पितरः च। एवं श्रीशिवपुराणे प्रजासृष्ट्याः देवीशक्तेः उत्पत्तिकथा, पुण्यवृद्धिकरं, श्रवणीयं, संस्कृतनिबद्धं।