शिवपुराणम्

परमेश्वर्या समादृतः पशुपतिः सा-सैन्यः सह तया रणाङ्गणं प्रति जगाम। तयोः समरं निरीक्ष्य स भगवान् मेघेषु स्वमात्मानं गुह्य स्थापयामास; तदा तूर्यनिनादः शान्तः, सेनानां च कोलाहलः मौनं प्राप्तः। तस्मिन्नन्तरे ब्रह्माच्युतौ वीर्यश्लाघिनौ परस्परवधकामौ महेश्वरास्त्रं च पाशुपतास्त्रं च प्रयुक्तवन्तौ। तयोः अस्त्रयोः ज्वलनशिखाभिः ब्रह्मविष्ण्वोर्लोकत्रयं दग्धमिवाभूत्; तद्विलोक्य भगवान् अकालप्रलयं भीषणं ज्ञातवान्। तदा तस्मिन्नन्तरे स भगवान् महतीं स्तम्भरूपिणीं निर्गुणां ज्वलन्तीं विक्रान्तां रूपमगृह्णात्। तस्याः स्तम्भरूपायाः प्रादुर्भावेन दीप्तमान्यस्त्राणि क्षणेनैव पतितानि, तस्मादग्नेरुत्पत्तेः। तं विस्मयकरं महोदयमद्भुतं शान्तिकारिणं दृष्ट्वा तौ परस्परं विस्मितौ ऊचतुः—"किमेतदिदं विचित्ररूपं?" "अयं स्तम्भः इन्द्रियातीतः, ज्वलनरूपः—किमेतदुत्पन्नं? न चास्य शीर्षं न चाधः पश्यावः।" एवं निश्चित्य तौ वीरौ स्वबलं गर्वयन्तौ सह समागतौ तस्य परीक्षां शीघ्रं कर्तुमुद्यतौ। "आवयोः संयुक्तयोः कार्यं न शक्यं," इत्युक्त्वा विष्णुः वराहरूपं धारयित्वा तस्य मूलं अन्वेष्टुं गतः। तद्वद् ब्रह्मा हंसस्वरूपं धारयित्वा शीर्षं द्रष्टुं व्योम्नि प्रस्थितवान्; हरिः पातालालयं विदार्य दूरमधः गतः। तथापि तस्य स्तम्भस्य ज्वलनरूपस्य रूपं न लब्धम्; श्रान्तः स वराहरूपी हरिः प्रथमं रणाङ्गणं प्रत्यागच्छत्। तदा ब्रह्मा व्योम्ना यातः केतकीपुष्पं किञ्चित्पतितं अद्भुतदर्शनं दृष्टवान्। तद् अतीव सुरभि, न कदापि म्लानम्, बहूनि वर्षाणि पूर्वं पतितम्—तं दृष्ट्वा भगवाञ्छ्रेष्ठः किमिदानीं कर्तव्यं तयोः इति चिन्तितवान्। स हास्यं कृत्वा, शिरः कम्पिते, तदुत्तमं केतकं पतितम्; तदा तं गृह्णातुमिच्छति स्म। "किं त्वं पतसि, पुष्पराज, पुष्पाधिप? केन त्वं धृतः? त्वं चिरं तस्मादमितस्तम्भमध्यात् पतितः।" "अतः त्वां न पश्यामि; तद् आशां त्यज। तस्य सेवायै हंसस्वरूपमिदं मया धृतम्।" "अद्य प्रभृति, मित्र, त्वं यत्काम्यं तत्कर्तव्यम्—एतद् विष्णोः साकं वक्तव्यम्।" "स्तम्भस्य अन्ते सृष्टिकर्ता दृष्टवान्; तत्राहं साक्षी, अच्युत," इत्युक्त्वा स केतके पुनः प्रणम्य अवदत्—"आपदि मिथ्यापि समाचरेत्" इति श्रुतिः। तत्र श्रान्तं विष्णुं दुःखरहितं दृष्ट्वा ब्रह्मा हृष्टः परमानन्देन तं परं तत्त्वं न्यवेदयत्। ब्रह्मणा विष्णवे तदुक्तम्—"हे हरि, स्तम्भस्य शीर्षं दृष्टम्; तत्रैव केतकी साक्षी।" तत्र केतकी अपि "मिथ्या" इति ब्रह्मणः सन्निधौ उक्तवती। हरिः तद्वचनं सत्यमिति मन्यमानः स्वयं ब्रह्माणं षोडशोपचारैः पूजयामास। ब्रह्मा मिथ्यावादिनं लिङ्गं ताडयितुं यत्नं कुर्वाणः, तदा भगवान् तत्र साक्षात् प्रादुरासीत्। तं दृष्ट्वा ब्रह्मणः हस्तौ कम्पितौ; पुनः तस्य पादौ गृहीत्वा प्रणनाम। "त्वं अनाद्यन्तरूप, मयि मोहात् कामजं भ्रमं पुनर्न जायेत; करुणाकर, कृपां कुरु, स्वलीलया कृतं दोषं क्षमस्व।" "हरि, त्वं सत्यमुक्त्वा मम तुष्टिं प्राप्तवान्; अतः जनानां मध्ये मम समता तव भविष्यति, मम पूजार्हतां च प्राप्स्यसि।" "अद्य प्रभृति, त्वं च स्वस्वरूपेण, क्षेत्रप्रतिष्ठायै उत्सवपूजां कुरु।" एवं स भगवान् पुरा सत्यवचनात् हरये परमानन्देन समता दत्तवान्, देवसंघस्य पश्यतः। ततः महेश्वरः ब्रह्मणः गर्वं शमयितुमिच्छन् भ्रूमध्ये अद्भुतं भैरवरूपं किञ्चिदात्मनः सृष्टवान्। स भैरवः शिवसभायां प्रणिपत्य "किं कर्तव्यम्?" इति पप्रच्छ। तस्मै भगवान् आज्ञापयत्—"एष ब्रह्मा, जगतां साक्षात्स्रष्टा, पूज्यः; त्वं तीक्ष्णखड्गेन शीघ्रं तं ताडय।" ततः स एकेन हस्तेन पञ्चमं शिरः मिथ्यावादिनं गर्वयुक्तं च आक्रिष्य, तं छित्त्वा, घोरं खड्गं विक्षिपन् तं हन्तुमिच्छन्। तदा तव पितरः भूषणवस्त्रहारोत्तरीयजटाः परित्यज्य, वायुसंवेगात् लता इव चञ्चलः, भैरवपादपद्मयोः पतितः। तदा नियमदर्शनकामः करुणासिन्धुरच्युतः भगवत्पादरजः शिरसि स्थापयित्वा, अञ्जलिपुटः अश्रुपूर्णलोचनः, बालवत्पितरं गद्गदया वाचा उवाच। "भगवन्, यत् त्वया पूर्वं प्रयत्नेन दत्तं पञ्चवक्त्रं, ऐश्वर्यलक्षणं, तस्मात् तं क्षमस्व; स तव कृपार्हः। नियमाय कृपां दर्शय।" एवं प्रार्थितः भगवता अच्युतेन, भगवान् तुष्टः, देवसभायाम् भैरवं ब्रह्मदण्डात् निवर्तयामास। ततः स भगवान् ब्रह्माणं मिथ्यावादिनं निर्गलशिरसं प्रति उवाच—"ब्रह्मन्, त्वं पूजार्हत्वं कामयसे, त्वं छलयुक्तः, त्वं ऐश्वर्यं धारयसि।" "त्वं लोके पुनः कदापि पूजार्हः न स्याः—न उत्सवः, न पूज्यपीठम्।" अथ ब्रह्मा—"महात्मन्, कृपां कुरु; मम शिरो विमोचनं एव वरमिच्छामि।" "नमस्ते भगवन्, बन्धो, जगदुत्पत्तिस्थान, सर्वदोषसहो, शम्भो, गिरिशरधन्वन्।" "नायकं विना जगत् त्रासात् न स्थास्यति; तस्मात् दण्ड्यं दण्डय, भारं च पालय, वत्स।" "वरं ददामि—एष उत्तमो दुर्लभो वरः; सर्वेषु वैतानिकेषु गार्हपत्येषु च यजुषु त्वं आचार्यः भविष्यसि।