शिवपुराणम्

अनुपमेयां कृपां तेषां दातुं, यः पूर्वं वरदानः सन्, स भगवान् तत्रैव समुपस्थितः, यत्र ब्रह्मा च नारायणश्च स्थितौ। तं दृष्ट्वा, ब्रह्मा नारायणश्च हृष्टचेतसौ विस्मितौ च, तं देवं दूरादेव विनयानम्रौ भूत्वा, भयान्वितौ कुतूहलयुक्तौ च, पुनः पुनः प्रणम्य स्तुतिं चक्रतुः। तयोः स्तुतिं शृण्वन्, पिनाकपाणिर्भवः भगवाञ्शिवः, कृपया तौ समीक्ष्य, तयोः साक्षात् स्थित्वा, तेषां पश्यतामेव अन्तर्हितः सञ्जज्ञे। अथाहं प्रवक्ष्यामि, प्रतिकल्पं रुद्रावतरणस्य कारणं, येन सततं सृष्टिचक्रम् अविच्छिन्नं ब्रह्मणः प्रवर्तते। सर्वेभ्यः सृष्ट्वा प्रजाः, ब्रह्मा हिरण्यगर्भसमुत्पन्नः, तेषां वृद्ध्यभावात् महता शोकविमूढः सञ्जज्ञे। तस्य दुःखापनोदनाय, प्रजावृद्धये च, प्रतिकल्पे रुद्रः रुद्रगणेश्वरः, कालस्वरूपेण प्रादुरभवत्। स च परमेणेशेन नियोजितः, महेश्वरः, नीलरक्तवर्णः, ब्रह्मणः पुत्रत्वेन प्रादुरभूत्, यद्यपि जन्मना कनिष्ठः सन्, तस्य सृष्टौ सहाय्यकारणं कृपया चकार। स एव भगवाँल्लोकनाथः, शक्तिसम्पन्नः, निर्लेपः, अनाद्यन्तः, सर्वसंकुचने शक्तिमान्, सर्वेन्द्रियाणां मूलम्। स परमैश्वर्यसम्पन्नः, परमेश्वरस्थितौ स्थितः, स्वशक्त्या नियन्त्रितः, नित्यं तैः लक्षणैः चिह्नितः। तस्य नामानामकं, रूपं तद्रूपम्, तद्व्यापारक्षमः, तद्व्यवहारी, तदाज्ञापालकः च। स सहस्रसूर्यसङ्काशः, शशाङ्कमौलिः, सर्पमाल्यकङ्कणकटकधारी, मुञ्जसूत्रपरिधानीयुक्तः बभूव। स जालन्धरब्रह्मेन्द्रकपालखण्डैः दीप्तमानः, केशा बभ्रुः, गङ्गातरङ्गैः अर्धार्द्रः, कान्तिमान्। स पर्वत इव शोभनः, भग्नदन्ताङ्कुरैः आहतः, कर्णस्य वामभागे वृत्तकुण्डलधारी च। वृषवाहनः, घननिनादसदृशस्वरः, महाग्निसङ्काशः, अतिबलपराक्रमवान् च बभूव। एवं तेन भीषणरूपेण महेश्वरः, ब्रह्मदुहितरं ज्ञानं दत्वा, सृष्टौ सहाय्यं कृतवान्। एवं रुद्रकृपया, प्रतिकल्पे प्रजापतिना सततं सृष्टिसन्तानः प्रवहति। कदाचित् ब्रह्मणा सृष्ट्यर्थं याचितः, नीलरक्तवर्णः स्वेच्छया, आत्मसदृशान् सर्वान् प्रजाः मानसैव सृष्टवान्। स जटाधरान्, निर्भयान्, नीलकण्ठान्, त्रिनेत्रान्, वज्रायुधधारिणः, अजरामरान्, दीप्तशूलिनः, उत्तमशस्त्रधारिणश्च ससर्ज। तैः चतुर्दशभिर्लोकैः सर्वं व्याप्तम्। तान् विविधान् रुद्रान् दृष्ट्वा, पितामहः रुद्रं जगाद— "देवदेवेश्वर! रक्तनेत्र! त्वं नमः। अन्याः प्रजाः सृज, शुभं ते अस्तु। एते प्राणिनः मृत्युसंयुक्ताः।" इति। तदा परं देवः स्मितपूर्वकं ब्रह्माणं प्राह— "ममैवं सृष्टिः नास्ति; त्वं अशुभप्रजाः सृज। ये मया मानसाः सृष्टाः, ते महात्मानः, महाबलाः, ते सर्वे मया सह यज्ञपरायणाः भविष्यन्ति।" एवं उक्त्वा, हरः सर्वभूतनाथः, रुद्रैः सह प्रजासृष्टेः निवृत्तः, पृथक् स्थितः। ततो देवः शुभप्रजासृष्टिं न करोति; स्थिरः सन्, वीर्यं मूर्ध्नि धृत्वा, प्रजाविलयपर्यन्तं स्थितवान्। पुनः, ब्रह्मणा सृष्टाः प्रजाः न वर्धमानाः सन्, ब्रह्मा सङ्कल्पयामास, सङ्गयोगेन सृष्टिं कर्तुम्। तदा, स्त्रीजातिः भगवतः पूर्वं नोत्पन्ना, तस्मात् साङ्गयोगसृष्टिं कर्तुं न अशक्नोत्। ततः स प्रयोजननिश्चयेन, प्रजावृद्ध्यर्थं, परमेश्वरं प्रार्थयितुं मनसा निश्चितवान्। तस्य कृपया विना, प्रजाः न वर्धेरन् इति ज्ञात्वा, स जगदात्मा तपः समारब्धवान्। तदा, आद्या पराशक्तिः, अनन्ता, जगदुत्पत्तिस्थितिसंहारकारिणी, सूक्ष्मा, शुद्धा, अनुभूत्यवगम्या, मनोहरिणी च, सत्त्वरहिता, सर्वप्रपञ्चातीताऽद्वैता, अविभाज्या, अचला, आकाशादपि व्यापकातिशायिनी, नित्यं परमेश्वरस्य पार्श्वे स्थितवती। तया पराशक्त्या सह, ब्रह्मा भगवन्तं त्रिनेत्रं हृदि ध्यायन्, परं तपः अकार्षीत्। तस्य तपसो बलात्, परमेष्टिनः तादृशं तपः कुर्वतः, पितुः शीघ्रं परमसन्तोषः अभवत्। तदा, भगवतः एकांशेन, स्वमूर्तौ प्रविश्य, हरः स्वयं अर्धनारीश्वररूपेण प्रादुरभूत्। तं परमं देवं, तमोऽतीतं, अक्षयम्, अद्वितीयम्, अवर्णनीयम्, अजन्मनां दृष्ट्यगोचरं च, ब्रह्मा ददर्श। स सर्वलोककर्त्ता, सर्वेश्वराणां ईश्वरः, सर्वसृष्टिकर्मणां नियन्तुः पराशक्त्या संयुक्तः बभूव। अगम्यः, अरूपः, असीमः, अजरः, स्थिरः, अचलः, निर्गुणः, शान्तस्वरूपः, अनन्तमाहात्म्यनिलयः च सः। सर्वव्यापी, सर्वदः, सर्वभावाभावरहितः, सर्वसमानातीतः, शरण्यः, नित्यः, शिवः च सः। तं ब्रह्मा साष्टाङ्गप्रणिपत्य, कृताञ्जलिः उत्थाय, श्रद्धाभक्तियुक्तैः वाक्यैः, श्रोतृसुखैः, अर्थसंपन्नैः, सर्वार्थयुक्तैः, वेदार्थगर्भैः, सूक्ष्मार्थयुक्तैः स्तोत्रैः, तं देवदेवीं च स्तुत्वा, "जयते देव, महादेव! जयते ईश्वराणाम् ईश्वर! जयते गुणश्रेष्ठ! जयते सर्वदेवेश!" इति प्रशशंस।