शिवपुराणम्

एवं भगवतः सर्वात्मभावमवाप्य ब्रह्मा क्षणेनैव शीघ्रं तं परमपुरुषं समागमत्। स तु क्षीरसागरस्य शुद्धे धाम्नि दिव्ये च प्रासादे सूर्यसमप्रभे सुवर्णरत्नमयविभूषिते मनसा निर्मिते स्थितः। तत्र चिरशय्यायां अनन्तशेषे समुपविष्टं कमललोचनं चतुर्भुजं महापुरुषं सर्वाभरणभूषितं ददर्श। तं शङ्खचक्रधारिणं सौम्यरूपिणं शशिसममुखं, श्रीवत्सलाञ्छितवक्षसं, देवमन्दस्मितं सौम्यदृष्टिं च ब्रह्मा अपश्यत्। तस्य पदद्वयं पृथिव्याः कोमलपद्महस्तस्पर्शरक्तं, क्षीरसागरामृतोपमशय्यायां योगनिद्रां स्थितम्। तमन्धकारे कालयाम्याख्यं, रजसि हेमसमुत्पन्नं, सत्त्वे सर्वव्यापिनं विष्णुं, परे तु महेश्वरं प्राहुः। तं परमपुरुषं दृष्ट्वा ब्रह्मा साहसिकतया प्रोक्तवान्—“त्वां भो विष्णो ग्रसिष्यामि यथा त्वया स्वयमेव पूर्वं ग्रसितः।” तस्य वचः श्रुत्वा, उत्तिष्ठन् महाबाहुर्विष्णुः प्रपितामहं समालोक्य स्मितमकरोत्। तस्मिन्नन्तरे स विष्णुः तेन महात्मना ग्रसितः, तत्क्षणमेव ब्रह्मणा भ्रूयुग्ममध्यात् सुलभतया पुनः सृष्टः। तदा चन्द्रमौलिना भगवता तद्रूपं धृतम्, यद्रूपेण तौ पश्येतां, यद्यपि सः स्वरूपतः निराकारः। अनुत्तमां कृपां दातुं यः पूर्वं ताभ्यां वरदः, स तत्रैव ब्रह्मनारायणयोः समीपे समुपस्थितः। तौ तदा हृष्टविस्मितौ देवमस्तुवतुः, कौतूहलभीतिभ्यां च दूरात् प्रणम्य प्रणम्य स्थितौ। तौ पिनाकधारिणा भगवता सौम्यदृष्ट्या वीक्षितौ, स च तयोः पश्यतोः अन्तर्दधात्। अहं ह्यवधारयामि युगयुगे रुद्रस्य सम्भवकारणं, येन सृष्टेः संच्छेदे ब्रह्मणः सृष्टिप्रवृत्तिः भवति। प्रत्येककाले ब्रह्मा, हिरण्याण्डसम्भूतः, सृष्टान् प्रजाः दृष्ट्वा तेषां वृध्द्यभावेन महतीं चिन्तां प्रपेदे। तदा तस्य शोकनिवृत्त्यर्थं, प्रजावृद्ध्यर्थं च, युगयुगे रुद्रः रुद्रगणेश्वरः, कालस्वरूपेण प्रादुर्भवति। स तु परेशेन नियुक्तः महेशः, नीललोहितवर्णः, ब्रह्मणः पुत्रत्वं प्राप्य, स्वयमपि तं कृपया सहाय्यति, यद्यपि जन्मतः कनिष्ठः। स एव भगवाँल्लोकनाथः, अनाद्यन्तः, सर्वशक्तिधरः, अव्यक्तः, सर्वभूतसंहर्ता, परमेण ऐश्वर्येण युक्तः, स्वशक्त्या स्वयमेव नियन्त्रितः, सदा तैः लक्षणैः युक्तः। तस्य नाम नामरहितं, रूपं तद्रूपमेव, तानि कर्माणि कर्तुं समर्थः, तदनुसारं व्यवहरति, तानाज्ञाः धारयति च। स सहस्रसूर्यसंकाशः, चन्द्रार्धमौलिः, नागमाल्यकङ्कणकटकमुन्याजिनविभूषितः, जलन्धरब्रह्मेन्द्रकपालखण्डैः दीप्तिमान्, केशा गङ्गातरङ्गैः अर्धसिक्ताः, पिङ्गलजटाधरः। स पर्वतशिखरसदृशः, दन्ताग्रनवांकुरैः पीडितः, कर्णमूले वामभागे वलयितकुण्डलधारी च। स नन्दिवाहनः, मेघगम्भीरध्वनिः, महाज्वालोपमः, अतिबलपराक्रमसम्पन्नः। एवं रूपेण भयानके महेश्वरः, ब्रह्मपुत्र्यै दिव्यज्ञानं दत्वा सृष्टौ सहाय्यं चकार। तस्मात् रुद्रकृपया युगयुगे प्रजासृष्टिः प्रजापतिना प्रवाहरूपेण प्रवर्तते। कदाचिद् ब्रह्मणा सृष्ट्यर्थं याचितः स नीललोहितः स्वेच्छया मनसा स्वसदृशान् प्रजाः ससर्ज। तेन जटिलाः, अभयाः, नीलकण्ठाः, त्रिनेत्राः, अजरामराः, दीप्तशूलशस्त्रधारिणः प्राणीः ससर्ज। तैः चतुर्दशभुवनं व्याप्तम्, तान् विविधरुद्रान् दृष्ट्वा पितामहः रुद्रं प्राह—“नमोऽस्तु ते देवदेवेश, रक्तनेत्र! अन्यान् सृज प्रजाः, भवतु ते कल्याणम्। एतेषां मृत्युना सह योगः।” एवमुक्तः स परेशः प्रहस्य ब्रह्माणमुवाच—“मम न सृष्टिरियं, त्वमेव अशुभप्रजाः सृज। ये तु मया मनसा सृष्टाः, ते महात्मानः, महाबलाः, ते ममैव सहचारी, यज्ञपरायणाः।” इत्युक्त्वा हरः सर्वभूताधिपः रुद्रैः सह प्रजासृष्टेः निवृत्तः, पृथगवस्थितः। तस्मात् प्रभृति स देवः शुभप्रजासृष्टिं न करोति, धृतवीर्यः, स्थिरः, बीजं मूर्ध्नि धारयन्, यावत्सर्वप्रलयः। पुनः सृष्टप्रजाः न वर्द्धमानाः सन्, ब्रह्मा सृष्टिं संयोगेन कर्तुम् अचिन्तयत्। तदा स्त्रीवंशो नोत्पन्नः, तस्मात् ब्रह्मा संयोगेन सृष्टिं कर्तुं न शशाक। तदा सः प्रजावृद्ध्यर्थं परं देवम् उद्दिश्य निश्चितवान्। तस्य कृपया विना प्रजाः न वर्धेरन् इति निश्चित्य, स विश्वात्मा तपः समारब्ध। तदा आद्याशक्तिः, अनन्ता, जगदुत्पत्तिस्थानभूता, सूक्ष्मा, शुद्धा, अन्तःप्रवेद्या, मनोहरस्वरूपा, निर्गुणा, अव्यक्ता, अखण्डा, अचला, आकाशात् व्यापिनी, नित्यं भगवतश्च पार्श्वे स्थितवती। एवं शास्त्रवचनानुगुण्येन, भगवत्प्रसादेन, ब्रह्मणः सृष्टिप्रवृत्तिः, रुद्रस्य प्रादुर्भावः, महेश्वरस्य कृपया, जगद्व्याप्तिः, सम्यक् प्रवृत्तिं प्राप्नोति।