शिवपुराणम्

पूर्वं पितरः त्रीन् स्वस्वकार्येषु न्ययोजयन्—सृष्ट्यर्थं ब्रह्माणम्, स्थित्यर्थं हरिम्, तद्वदन्ते संहाराय रुद्रं च। तथापि तेषां परस्परस्पर्धया, अन्योन्यं अतिशेधुम् इच्छया, ते स्वपितरं परं प्रभुं तपसा तुष्टवन्तः। परमेश्वरस्य प्रसादेन सर्वशक्तयः प्राप्य, रुद्रः किल कदाचित् सर्गे ब्रह्माणं नारायणं च ससर्ज। अन्यस्मिन् सर्गे ब्रह्मा रुद्रं विष्णुं च जगदात्मकौ ससर्ज; पुनः पुण्यश्लोको विष्णुः रुद्रं ब्रह्माणं च ससर्ज। अपि च, ब्रह्मा नारायणं पुनः ससर्ज, ब्रह्मा च भगवता पुनः सृष्टः; एवं प्रतिसर्गे ब्रह्मा विष्णुर्महेश्वरश्च उत्पद्यन्ते। ते अन्योन्यतः जाताः, अन्योन्यहितकाम्यया; प्रतिसर्गान्ते ये यथावृत्तान्ताः, तान् महर्षयः कीर्तयन्ति। तेषां शक्तिः अन्योन्यतः उत्पन्ना इति वर्ण्यते; तेषां विस्मयकारिण्यः कथां पुण्यां पापविनाशिनीं शृणु। तस्मिन् सर्गे तात्पुरुषसर्गे ब्रह्मणः परमेश्वरस्य, प्राचीनकाले नारायणः मेघवाहनसर्गे नाम्ना अभवत्। स दिव्यसहस्रसंवत्सरं मेघरूपः भूभारं वहन् स्थितः; विष्णोः स्थितिं पश्यन्, जगद्गुरोः—सर्वात्मा सन्, सर्वेषां अव्ययां शक्तिं ददौ; तां शक्तिं शिवात् सर्वेश्वरात् सर्वात्मनः प्राप्य। तदा भगवांश्च विष्णुः सृष्टिं जगतः सह जगत्स्रष्ट्रा चकार; तं विष्णोः महिमानं दृष्ट्वा ब्रह्मा तेनैव सृष्टः। तदा तं महिमानं दृष्ट्वा ब्रह्मा अतिशयमत्सरग्रस्तः हसन् इत्युवाच—"गच्छ विष्णो! तव सृष्टिहेतुम् अहम् अवगतम्; आवयोः उभयोः अपि कश्चन परोऽस्ति—स एव रुद्रः, नात्र संशयः।" "तस्य भगवतः प्रभोः प्रसादात् त्वं, भगवन्, आदिस्रष्टा रक्षकश्च; अहं च तपसा रुद्रं देवेश्वरं यथावत् उपासिष्ये; त्वया सह समस्तं जगत् सृजावः—नात्र संशयः।" इति विष्णुं संबोध्य, पद्मसम्भवः भगवतः शङ्करस्य तपसा प्रार्थनां चकार। "भगवन्, देवेश, जगन्नाथ, महेश, विष्णुः तव वामभागात् जातः, अहं तु दक्षिणतः। मया सह अच्युतः समस्तं जगत् ससर्ज; अहं तु तं ईर्ष्यया उपालभे तव बलं आश्रित्य। स्वभावात् अहं न श्रेष्ठः; एष सत्यम् त्वयि, महेश, यतः त्वत्तः एव आवां समुत्पन्नौ, समानौ च। यथा पूर्वं तं त्वं भक्त्या अनुग्रहतः सर्वं दत्तवान्, तथैव मम अपि दातव्यं, शङ्कर।" इति तेन उक्तः, भगवाञ्छर्वा, भगाक्ष्णः नेत्रनाशनः, तस्मै अपि सर्वं यथावत् ददौ, करुणासिन्धुतया। एवं परमेश्वरात् सर्वात्मत्वं प्राप्त्वा ब्रह्मा क्षणेन त्वरितः परमपुरुषं ददर्श। क्षीराब्धेः शुद्धधाम्नि, दिव्ये सूर्यसन्निभे विमानवरे, सुवर्णरत्नमण्डिते, मनसा निर्मिते। अनन्तशय्यायाम् शयानं, पद्मनिभलोचनं, चतुर्भुजम्, सुवपुषं, सर्वाभरणभूषितम्। शङ्खचक्रधरं, सौम्यभावं, चन्द्रमण्डलसदृशमुखं, श्रीवत्सलाञ्छितवक्षसं, देवम्, मन्दस्मितं, सुमुखं। तस्य पादौ पृथिव्याः कोमलपद्महस्तसंस्पर्शरक्ताङ्गुलीयौ, क्षीरसिन्धुनिष्कलुषामृतोपधानवत् विश्रान्तौ, योगनिद्रायाम् शयानौ। तमन्धकारे कालरुद्रः, रजसा हेमसम्भवः, सत्त्वेन विष्णुः सर्वव्यापकः, तुरीये महेश्वरः इति कथ्यते। तं परमपुरुषं दृष्ट्वा ब्रह्मा साभिमानम् उवाच—"त्वां विष्णो भक्षयिष्यामि, यथा त्वया पूर्वं आत्मानं लीनम्।" तद्वाक्यं श्रुत्वा, प्रमुदितबाहुः विष्णुः पितामहम् अपश्यत् स्मितमात्रं चकार। तदा विष्णुः तेन महात्मना लीलया भक्षितः, क्षणेन च ब्रह्मणा भ्रूयुग्मात् सहजं सृज्य पुनः उत्पादितः। तस्मिन्नेव क्षणे, सोममौलिना भगवता, तयोः साक्षात्कारार्थं रूपं धृतम्, स्वस्वरूपं तु निराकारमेव। ताभ्यां अनुत्तमं अनुग्राह्यं दातुं, यः पूर्वं वरदोऽभूत्, तत्रैव ब्रह्मणारायणयोः समीपे समुपस्थितः। तदा तौ प्रमुदिताव् विस्मितौ देवम् स्तुत्वा, जिज्ञासया भीत्या च, दूरात् पुनः पुनः प्रणेमतुः। भगवांस्त्र्यंबकः, पिनाकधन्वा, तौ अनुगृह्य, तयोः पश्यतोः अन्तर्दधान्। अहं प्रतिसर्गे रुद्रस्य प्रादुर्भावकारणं वक्ष्ये, येन ब्रह्मणः सृष्टिः संच्छिन्नप्रवाहा प्रवर्तते। प्रतिसर्गे, ब्रह्मा हिरण्यगर्भः, सृष्ट्वा भूतानि, तेषां न वृद्ध्या महद्व्यथितः सन्दिग्धश्च अभवत्। तस्य शोकविनाशाय, सन्ततिवृद्धये च, प्रतिसर्गे रुद्रः, रुद्रगणेश्वरः, कालस्वरूपः प्रादुर्भवति। स परमेशवरेण नियोजितः, नीलरक्तवर्णः, ब्रह्मणः पुत्रः सन्, तं कृपया साहाय्यं करोति, यद्यपि कनिष्ठः। स एव भगवाञ्छम्भुः, प्रभुः, ऊर्जानिधिः, निरुपद्रवः, अनाद्यन्तसम्भवः, बलवान् संहरन् सर्वभूतानि। स परमेश्वरत्वसम्पन्नः, परमेश्वरतायाम् स्थितः, स्वशक्त्या नियोजितः, नित्यं तैः लक्षणैः चिह्नितः। तस्य नाम नामरहितम्, रूपं तद्रूपम्, तानि कर्माणि कर्तुं समर्थः, तद्व्यवहारवान्, तान् आदेशान् धारयन् इति।