शिवपुराणम्

एष एव देवः, यः पूर्वं स्वस्य शरीरात् ब्रह्माणं विष्णुं च सृष्टवान्, सदा तयोः कल्याणं पालनं च सुनिश्चितः स्वामी अस्ति। किं तर्हि, भगवत् रुद्रः, प्राचीनः आदिदेवः शम्भुः, ब्रह्मणः अजातस्य पुत्रः कथं अभवत्? पूर्वं अपि श्रुतम्—प्रजापतिः विष्णुः च रुद्रात् परस्परं उत्पन्नौ, एकस्य शरीरात् अन्यः जातः। तर्हि, सर्वभूतकारणौ तौ, गुणप्रधानरूपेण, परस्परं कथं उत्पन्नौ? न किञ्चिद् अप्रश्नं, न किञ्चिद् अश्रुतं; त्वं भगवतः भक्तः शिष्यः, सर्वं स्मरसि। यथाभूतम् सत्यम् ब्रूहि, यथा ब्रह्मा सर्वव्यापी ऋषिभ्यः उक्तवान्; वयं श्रद्धया पूर्णाः, भगवतः महात्मानः कर्माणि श्रोतुम् इच्छामः। एष प्रश्नः युक्तः त्वया पृष्टः, हे विप्राः, विद्वांसः; मम पितामहः अपि पूर्वेण पृष्टः। अतः अहम् अधुनाऽवदामि रुद्रस्य उत्पत्तिं, ब्रह्मणः विष्णोः च परस्परं पुनरुत्पत्तिं। एते त्रयः, महेश्वरात् साक्षात् उत्पन्नाः, जगतः कारणानि—चराचरस्य सृष्टिपालनसंहारहेतुका। परमाधिपत्यम् प्राप्ताः, परमेश्वरप्रेरिताः, शक्तिस्थिताः, स्वकार्ये सदा समर्थाः। पूर्वम् पिता त्रीन् कार्येषु नियुक्तवान्—सृष्टये ब्रह्माणम्, पालनाय हरिम्, संहाराय रुद्रं च। परस्परं स्पर्धया, अतिशयितुम् इच्छया, तैः स्वपितरं परमेश्वरं तपसा तुष्टम्। परमेश्वरकृपया सर्वशक्तिम् प्राप्त्वा, रुद्रः पूर्वकल्पे ब्रह्माणम् नारायणं च सृष्टवान्। अन्यस्मिन् कल्पे ब्रह्मा रुद्रं विष्णुं च सृष्टवान्, यौ विश्वरूपौ; पुनः भगवतः विष्णुः रुद्रं ब्रह्माणं च सृष्टवान्। पुनः ब्रह्मा नारायणं सृष्टवान्, पुनः ब्रह्मा भगवता सृष्टः; एवं प्रतिकल्पे ब्रह्मा विष्णुश्च महेश्वरः उत्पन्नौ। परस्परं जन्म कुर्वन्ति, अन्योन्यस्य हितं इच्छन्ति; कल्पान्ते घटनाः महर्षिभिः कथिताः। तेषां शक्तिः परस्परं उत्पन्ना इति वर्ण्यते; तेषां अद्भुतं चरितम् शृणु, पुण्यं पापविमोचनम्। तस्मिन् कल्पे, तत्पुरुषसृष्टौ, ब्रह्मणः परमेश्वरस्य, पूर्वं नारायणः मेघवाहनकल्पे नाम्ना अभवत्। दिव्यसहस्रवर्षं मेघरूपः भूभारं धारयामास; विष्णोः स्थितिं निरीक्ष्य, जगद्गुरोः— सर्वात्मा सः सर्वेभ्यः अक्षयशक्तिं दत्तवान्; ताम् शक्तिं शिवात् सर्वेश्वरात् आत्मनः प्राप्त्वा— भगवत् विष्णुः ततः जगत् सृष्टवान्, जगद्विधाता सह। विष्णोः ऐश्वर्यं दृष्ट्वा, पितामहः तेन सृष्टः। ततः तीव्रमत्सरः अभिभूतः, हास्यं कृत्वा इदं वचनम् उदीरयामास—‘गच्छ विष्णो, तव सृष्टिकरणं ज्ञातम्; आवयोः उभयोः अपि एकः श्रेष्ठः अस्ति—सः रुद्रः, नात्र संशयः।’ भगवतः भगवतोः कृपया, परमेश्वरस्य, त्वं, हे भगवन्, आदिसृष्टा, तत्त्वतः रक्षकः। अहम् अपि तपसा रुद्रं देवाधिपतिं उपास्य, त्वया सह जगत् सृष्ट्वा, नात्र संशयः। एवं विष्णुं संबोध्य, पद्मजः भगवतः तपसा शंकरं प्राप्त्वा, याचितवान्—‘हे भगवन्, देवेश, विश्वेश, महेश, विष्णुः तव वामपार्श्वात् जातः, अहम् तव दक्षिणात्। मया सह अच्युतः जगत् सृष्टवान्; अहम् तं ईर्ष्यया तिरस्कृतवान्, तव शक्तिम् आश्रित्य। स्वभावतः अहम् श्रेष्ठः नास्मि; एष सत्यं, हे महेश, यतः आवयोः उत्पत्तिः केवलं तवात्, यः समानः। पूर्वं तव भक्त्या तेन कृपा दत्ता, तथा मे अपि सर्वम् दातव्यं, हे शंकर।’ एवं तेन उक्तः, भगवतः, भगनयननाशनः, न्यायेन तस्मै अपि सर्वम् दत्तवान्, दयासागरः। भगवतः आत्मत्वं प्राप्त्वा, ब्रह्मा तत्क्षणम् शीघ्रं परमपुरुषं उपागमत्। क्षीरसागरस्य शुद्धधाम्नि, दिव्ये भवनं सूर्यसदृशं, सुवर्णरत्नमण्डितम्, मनसा निर्मितम्। अनन्तशय्यां शयानम्, पद्मनयनम्, चतुर्भुजम्, सुशरीरम्, सर्वाभरणभूषितम्। शङ्खचक्रधारम्, सौम्यवदनम्, चन्द्रमण्डलसदृशमुखम्, श्रीवत्साङ्कितवक्षसम्, देवम्, मधुरहासिनम्। तस्य पादौ, पृथिव्याः कोमलपद्महस्तस्पर्शेन रक्तिमः, क्षीरसागरामृतमिव विश्रान्तौ, योगनिद्रायाम् शयानम्। अन्धकारे, सः कालरुद्रः; रजसि, हिरण्यजः; सत्त्वे, सर्वव्यापी विष्णुः; शुद्धे, महेश्वरः। तं परमपुरुषं दृष्ट्वा, ब्रह्मा साहसिकं वचनम् अब्रवीत्—‘त्वां भक्षयिष्यामि, हे विष्णो, यथा त्वं पूर्वं आत्मानं लीनम् अकरोत्।’ तस्य वचनं श्रुत्वा, विष्णुः, महाबाहुः, पितामहम् निरीक्ष्य, स्मितं किञ्चित् अदत्त। तस्मिन् क्षणे, विष्णुः तेन महात्मना भक्षितः, तत्क्षणम् ब्रह्मणा पुनः सृष्टः, भ्रूमध्ये सहजम् उत्पन्नः। तस्मिन् क्षणे, चन्द्रमौलिः भगवतः, तयोः साक्षात्काराय रूपम् धारयामास, यद्यपि तत्त्वतः निराकारः।