शिवपुराणम्

स एष ब्रह्मवाटिका सरित्समुद्रगिरिसुशोभिता विविधरम्यसमृद्धप्रदेशैः शोभितास्ति। तत्र तु तदव्यक्तबीजसमुत्थितः सर्वज्ञो ब्रह्मा भगवतः प्रसादेन स्थितः, तस्यैव वनस्य मध्ये विचरति। तस्य वृक्षस्य महाशाखा बुद्धिः, इन्द्रियाण्यन्तःशून्यानि, महाभूतमानमात्राणि, विशुद्धविशेषाङ्कुराः च सन्ति। धर्माधर्मपुष्पसमृद्धः, सुखदुःखफलप्रदः, स नित्यः ब्रह्मवृक्षः सर्वभूतानां जीवनहेतुः स्मृतः। ऋषयः तु वदन्ति—तस्य शीर्षं व्योम, नाभिः अन्तरिक्षम्, चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ, कर्णौ दिशः, पादावपि पृथिवी; एष आत्मा सर्वभूतानां गतिप्रदः, अचिन्त्यस्वरूपः। तस्य मुखात् ब्राह्मणाः, उरःक्षेत्रात् क्षत्रियाः, पुरतः वैश्याः, ऊरुपादयोः शूद्राः—एवं सर्ववर्णाः तस्याङ्गेभ्यः समुत्पन्नाः। एवं भगवत्स्वरूपस्य सृष्टिः चत्वार्मुखात् व्याख्याता, तथापि अस्माकं किञ्चिद् संशयं वयं वहामः। स हि देवश्रेष्ठः विरूपाक्षः त्रिशूलधारी हरः कालस्वरूपः भगवाँश्चिरजटिलः कृष्णरक्तवर्णः, यः यदा कल्पान्ते क्रुद्धः सञ्जहाति जगत्सर्वं ब्रह्माविष्ण्वग्निसहितम्। यस्य समक्षं ब्रह्माविष्णू भयात् प्रणमतः, स हि लोकसंकोचकारकः, तयोः अपि वशे स्थितः। एष एव देवः स्वदेहात् पूर्वं ब्रह्माणं विष्णुं च सृज्य, तयोः हितसंवर्धनकर्तैव नित्यं। कथं तर्हि स भगवान् प्राचीनः आदिदेवः शम्भुः, अव्यक्तसम्भवस्य ब्रह्मणः पुत्रत्वं प्राप्तवान्? श्रुतं च अस्माभिः पूर्वं यत् प्रजापतिविष्णू रुद्रात् परस्परं जातौ, अन्योन्यदेहसम्भूतौ। कथं तर्हि एते द्वौ सर्वभूतकारणौ अन्योन्यसम्भूतौ, गुणप्रधानरूपेण स्थितौ? त्वयि न किंचिदप्रश्नं, न चानश्रुतं, भगवत्परायणशिष्यः त्वं सर्वं सम्यग्वेत्ति। तस्मात् सत्यम् आख्याहि, यथा ब्रह्मा सर्वव्यापी ऋषिभ्यः कथितवान्; वयं श्रद्धया युक्ताः भगवतो लीलां श्रोतुमिच्छामः। एष प्रश्नः त्वया युक्त्या कृतः, विप्राः, युष्माकं पितामहः अपि प्राचीनैः कालैः पृष्टः। तस्मात् अहं वक्ष्यामि रुद्रस्य उत्पत्तिं, तथा ब्रह्मविष्ण्वोः परस्परसम्भवम्। एते त्रयः महेश्वरात् प्रत्यक्षोत्पन्नाः, चराचरजगदुत्पत्तिस्थितिलयकारणाः। परमाधिपत्ययुक्ताः, परं प्रभुत्वं प्राप्य, स्वस्वकार्ये समर्थाः सदा। पूर्वं पितरः त्रीन् स्वकार्ये नियुक्तवन्तः—सृष्ट्यर्थं ब्रह्माणं, स्थित्यर्थं हरिं, लयाय रुद्रं। परस्परस्पर्धया चोत्तमत्वाभिलाषेण, त एव तपसा पितरं परमेश्वरं तुष्टवन्तः। तेन परमात्मनः प्रसादात् सर्वशक्तयो लब्धाः, रुद्रः पूर्वकल्पे ब्रह्माणं नारायणं च सृजत्। अन्यस्मिन्कल्पे ब्रह्मा रुद्रविष्णू, विश्वरूपिणौ, सृजति; पुनः श्रीविष्णुः रुद्रं ब्रह्माणं च सृजति। पुनः ब्रह्मा नारायणं सृजति, पुनः च ब्रह्मा भगवता सृज्यते; एवं प्रत्येकस्मिन्सर्गे ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः उत्पद्यन्ते। ते परस्परं जन्म कुर्वन्ति, अन्योन्यहितं पश्यन्तः; कल्पान्तचरितं महर्षयः कथयन्ति। तेषां शक्तिः अन्योन्यसमुत्पन्ना इति कीर्त्यते; तेषां दिव्यं पुण्यं पावनं चरितं श‍ृणु। तस्मिन्कल्पे, तत्त्वपुरुषसर्गे ब्रह्मणः परमेश्वरस्य, पूर्वं नारायणः मेघवाहनकल्पे नाम्ना बभूव। स दिव्यसहस्रवर्षाणि मेघरूपेण पृथिवीं बिभ्रत्, विष्णोः स्थितिं पश्यन्, यो जगद्गुरुः। स सर्वात्मा, सर्वेभ्यः अक्षयशक्तिं दत्तवान्; तां शक्तिं शिवात्, सर्वेश्वरात्, सर्वात्मना प्राप्त्वा— ततः श्रीविष्णुः सृष्टिं कर्तुम् आरब्धवान्, सृष्टिकर्त्रा सह जगत्सर्वं सृजत्; तस्य विष्णोः महिमानं दृष्ट्वा, पितामहः तेनैव सृष्टः। स तु अतिशयस्पर्धया हसन् उवाच—"गच्छ विष्णो, तव सृष्टिहेतुं ज्ञातवानस्मि; आवयोः अपि कोऽपि श्रेष्ठः अस्ति—स एव रुद्रः, न संशयः।" "तस्य भगवतः भगवतांवर्यस्य प्रसादात् त्वं प्रथमसृष्टा रक्षिता च; अहं तपसा रुद्रं देवानां नायकं यक्ष्ये, त्वया सह जगत्सर्वं सृजिष्ये, न संशयः।" इति स कमलसम्भवः विष्णुं सम्प्रेष्य, शङ्करं तपसा सम्प्राप्य याचितवान्— "भगवन्, देवाधिदेव, विश्वनाथ, महेश्वर, विष्णुः तव वामभागात् जातः, अहं तु दक्षिणतः। मया सह अच्युतः जगत्सर्वं सृजितवान्; असूया तेन मया तिरस्कृतः, तव बलं आश्रित्य। मम स्वभावात् अहं न श्रेष्ठः; एष सत्यम्, यतः तव एव आवयोः उत्पत्तिः, समाना च वयं।" "यथा पूर्वं तेन भक्त्या त्वया अनुग्रहः कृतः, तथा शङ्कर, मयि अपि तं सम्पूर्णं कुरु।" इति तेन उक्तः, भगवत् भर्गनेत्रदाहकः, सम्यक् तस्मै अपि सर्वं दत्तवान्, करुणानिधिः सन्।