शिवपुराणम्

एकदा स भगवान् सर्वलक्षणैः शोभमानः, एकं पादं परेण पादेन संस्थाप्य, हस्तौ पूजार्हमुद्रया स्थितौ, स्वैः पार्षदैः सर्वतः परिवृतः, सर्वमङ्गलचिह्नैः अंकितः, श्रीमद्भिरपि स्त्रीभिः पद्मपत्रवातयन्त्रैः भक्त्या समुच्छ्वास्यमानः, वेदैः सततं स्तूयमानः, भगवतः प्रसादेन सर्वान् आशीर्वदन् स्थितवान्। तं तथा स्थितं भगवन्तं दृष्ट्वा, अमराः, तुष्टिपूर्णनेत्रजलपूरितलोचनाः, दूरात् साष्टाङ्गप्रणिपत्य, महागणाः च तं प्रणेमुः। तान् निरीक्ष्य देवगणान्, भगवान् स्वैः पार्षदैः सह समीपमानीय, तान् प्रमुदितान् कृत्वा, देवानामुत्कृष्टमणिरिव, गूढार्थमधुरवचनानि प्रोवाच। "कच्चिद्, पुत्राः, कुशलं भवद्भ्यः? कच्चिद् इदं जगत् देववंशश्च ममाज्ञां पालयति? कच्चिद् प्रत्येकः स्वकर्तव्ये प्रवृत्तः वा न वा?" इति। "ब्रह्मविष्ण्वोः युद्धं पूर्वमेव मया ज्ञातम्, देवाः, भवद्भिः पुनः पुनः उद्वेगपूर्णैः वाक्यैः तत् स्पष्टीकृतम्।" एवं स भगवान् सौम्यस्मितेन बालस्य मधुरवाक्यैः मातरं तुष्ट्वा, ततः देवसभा गच्छन् स्थितवान्। तत्र, हरिब्रह्मणोः रणभूमिं प्रति गन्तुं, सभायामेव शतं गणपतिनायकान् आज्ञापयामास। ततः परमेश्वरस्य निर्गमाय नानावाद्यनिनादाः सञ्जज्ञिरे; गणनायकाः विविधवाहनाभरणविभूषिताः, पूर्णसज्जिताः आसन्। भगवान् भद्रांबिकापतिः पञ्चमण्डलशोभितं, आद्यन्तेन ॐकाररूपं रथं आस्थाय, सर्वे देवा इन्द्रमुख्याः, पुत्रैः गणैः सहिताः, तं अनुजग्मुः। पराशक्त्या पूजितः पशुपतिः तया सह स्वसेनया रणभूमिं प्रति जगाम। तयोः युद्धं निरीक्ष्य, भगवान् मेघेषु स्वं रूपं गुह्यं कृत्वा स्थितवान्; वाद्यनिनादः शान्तः, गणानां घोषः अपि मौनमुपगतः। तदा ब्रह्मविष्णू, परस्परवधकामुकौ, महेश्वरास्त्रं च पाशुपतास्त्रं च प्रयुक्तवन्तौ। तयोः अस्त्रज्वालाभिः त्रिलोकी दग्धा; तद् दृष्ट्वा भगवान् महत्तरं अकालप्रलयं अवलोकयामास। तदा स भगवान् मध्ये महतीं स्थम्भरूपिणीं भयानकां अग्निवपुषं, निरवयवं रूपं सृज्य स्थितवान्। तस्मिन्नुत्पन्ने महाज्वालायां, तानि अस्त्राणि क्षणेनैव पतितानि, लोकविनाशशक्तिमन्ति अपि, यतः महाज्वालायाः आविर्भावः अभूत्। तदद्भुतं, आश्चर्यम्, शुभं वस्तु दृष्ट्वा, यदस्त्राणि शमितानि, तौ परस्परं ऊचतु:—"किमेतद् अद्भुतरूपम्?" "एष स्थम्भः इन्द्रियातीतः, अग्निरूपः, किमुत्पन्नम्? न च अस्य शीर्षं न च अधः आवयोः कश्चन दृष्टम्।" एवं निश्चित्य, तौ वीरौ, स्वपराक्रममदगर्वितौ, संयुक्तौ शीघ्रं तद्विचाराय प्रस्थितवन्तौ। "आवयोः संयुक्तयोः एककार्यं न साध्यते," इति निश्चित्य, विष्णुः वराहरूपं कृत्वा अधोभागं द्रष्टुं गतः। ब्रह्मा अपि हंसस्वरूपं कृत्वा शीर्षं द्रष्टुं प्रययौ; हरिः पातालालयं विदार्य दूरमधः गतः। तथापि, तस्य स्थम्भस्य अग्निसमप्रभं रूपं न किञ्चिद् दृष्टम्। श्रान्तः हरिः वराहरूपधारी रणभूमिं प्रथमं प्रत्यागच्छत्। तदा ब्रह्मा, तव पितरं सृष्टिकर्तारं, व्योम्ना गच्छन्तं केतकीपुष्पं किञ्चिद् पतितं, आश्चर्यरूपं दृष्टवान्। तत् सुरभि, अव्ययी, बहूनि वर्षाणि पूर्वं पतितम्, दृष्ट्वा स परमेश्वरः किं कर्तव्यं तयोः इति विचिन्त्य, लीलया शिरः कम्पयन् उत्तमं केतकं पुष्पं पतितम्; तं हस्तेन गृह्णातुम् उद्युक्तः अभवत्। "कस्मात् पतसि, पुष्पराज? केन त्वं धृतः? अनाद्यन्ते अस्मिन् महान् स्थम्भे मध्ये चिरकालात् पतितः असि। अहं त्वां न पश्यामि; तद् आशां त्यज। तं सेवितुं हंसरूपेण अत्र आगतः अस्मि।" "अद्य यत् इच्छसि तत् कर्तव्यं, मित्र," इति उक्त्वा, "एष विष्णोः साक्षात् मम साकं वक्तव्यं," इति निश्चित्य। स्थम्भस्य शिखरे ब्रह्मा दृष्ट्वा—"अत्राहं साक्षी, अच्युत," इत्युक्त्वा, पुनः केतकं प्रणम्य, "आपदि मिथ्या अपि युक्ता," इति शास्त्रवचनं स्मरन्। तत्र अच्युतं श्रान्तं, महाप्रयत्नात् सन्तप्तमनसं दृष्ट्वा, ब्रह्मा प्रमुदितः नृत्यन् तम् प्रति परं सत्यम् उक्तवान्। "एष स्थम्भस्य शिखरं दृष्टम्; तत्रैव केतकः साक्षी," इति। तत्र केतकः उक्तवान्—"मिथ्या," इति। एवं ब्रह्मा विष्णोः सन्निधौ उक्तवान्। हरिः तद् सत्यम् इति मन्यमानः, स्वयम् ब्रह्माणं प्रणम्य, षोडशोपचारैः पूजयामास। ब्रह्मा मिथ्यावादी अग्निलिङ्गं ताडयितुं यत्नं कुर्वन्, तत्रैव भगवान् दृश्यरूपेण प्रादुरभूत्। तम् ईश्वरं दृष्ट्वा ब्रह्मणः हस्तौ कम्पितौ; पुनः तस्य पादौ जग्राह। "त्वयि, अनाद्यन्तरूपिणि, मोहात् कदापि अन्यः कामजः संकरः मा भूयात्। कृपया, करुणासिन्धो, त्वदीयया लीलया कृतं दोषं क्षन्तुमर्हसि।" भगवान्—"हरि, त्वयि अहं तुष्टः अस्मि, पुत्र, यतः त्वं ऐश्वर्यकामः अपि सत्यम् उक्तवान्। अतः, लोके मम समत्वं लभ्यसे, मम पूजां च प्राप्स्यसि।" "अद्यप्रभृति, त्वं च तव स्वरूपं च, क्षेत्रप्रतिष्ठार्थं उत्सवपूजां करिष्यथः," इति। एवं प्राचीने काले, सत्यम् अनुगृह्य, भगवान् हरेः परमसमत्वं दत्तवान्, सर्वे देवगणाः तद् दृष्टवन्तः। ततः महादेवः ब्रह्मणो गर्वनिग्रहाय, भ्रूयोर्मध्ये अद्भुतं भैरवरूपं किञ्चिद् सृष्टवान्। स भैरवः शिवसभायाम् ईश्वरं प्रणम्य, "किं कर्तव्यम् अत्र? शीघ्रं आज्ञापय, प्रभो," इति उवाच। भगवान्—"अयं ब्रह्मा, सर्वलोकसंभवकर्मा, पूज्य एव। तं त्वं तीक्ष्णेन खड्गेन शीघ्रं ताडय," इति आज्ञापयामास।