शिवपुराणम्

तस्य उत्तरीये मुखे अनुष्टुभ् वैराजश्च उत्पन्नः, तस्य अङ्गेभ्यः विविधरूपाः प्राणिनः अभवन्। यक्षाः, पिशाचाः, गन्धर्वाः, अप्सरसां गणाः, मनुष्याः, किन्नराः, राक्षसाः, पक्षिणः, पशवः, सर्पाश्च तत्र जाताः। अक्षरं स्थाणुं चलं अचलं च, यत् सर्वं स्थाणुशब्दितं, तेषां पूर्वकृतानि कर्माणि तेषु प्रवेशितानि। तानि एव कर्माणि पुनःपुनः सृष्टेषु प्राणिषु स्वीकृतानि दृश्यन्ते, हिंस्राणि वा सौम्यानि, धर्माधर्मयुक्तानि, सत्यानि वा असत्यानि। तैः प्रभाविताः प्राणिनः स्वभावं प्राप्नुवन्ति; अतः महाभूतेषु, इन्द्रियेषु, मोक्षे च विविधता दृश्यते। सृष्टिकर्ता स्वयम् प्राणिनां कार्याणि, नामानि, रूपाणि च, तथैव प्राकृतिक वस्तूनां प्रकाशनं नियुक्तवान्। आदौ पितामहः वेदवाक्येभ्यः ऋषिणां नामानि, वेदेषु प्रचलितानि व्यवहारान् च निर्मितवान्। प्रत्येकप्रलयान्ते, सः तेषु जातेषु पूर्ववत् रूपाणि चिह्नानि च दत्तवान्, विविधवर्णानि अनुवंशक्रमेण। तानि एव रूपाणि अवस्थाः युगादौ दृश्यन्ते; एवं सृष्टिः साधनात् स्वयमेव उत्पद्यते। प्रकृतेः विकारः—महत्त्वात् विशेषपर्यन्तं—चन्द्रसूर्यप्रभया शोभितः, ग्रहताराभिः परिवृतः। नदीनाम्, समुद्राणां, पर्वतानां च शोभया, रम्यैः समृद्धदेशैः च विविधविधैः अलङ्कृतः। तस्मिन ब्रह्मवनं ब्रह्मा अव्यक्तः सर्वज्ञः, भगवतः कृपया स्थितः, अव्यक्तबीजसमुत्पन्नः विचरति। बुद्धिः तत्र महाशाखा, इन्द्रियाणि अन्तरगर्ताः, महाभूतमात्रम्, विशेषाणां विशुद्धशाखाः। धर्माधर्मपुष्पैः समृद्धः, सुखदुःखफलदः, नित्यः ब्रह्मवृक्षः सर्वप्राणिनां जीवनस्रोतः अस्ति। ऋषयः वदन्ति—तस्य शिरः आकाशः, नाभिः अन्तरिक्षम्, नेत्रे चन्द्रसूर्यौ, कर्णौ दिशः, पादौ पृथिवी; अयं अचिन्त्यात्मा सर्वप्राणिनां प्रेरकः। तस्य मुखात् ब्राह्मणाः, उरः क्शत्रियाः, अग्रात् वैश्याः, ऊरुपादात् शूद्राः; सर्ववर्णाः तस्य अङ्गेभ्यः उत्पन्नाः। हे ब्राह्मणाः, भवस्य परमात्मनः, चतुर्मुखस्य मुखात् सृष्टिं यथा वर्णितवान्, तथापि अस्माकं किञ्चिद् संशयः अस्ति। देवश्रेष्ठः विरूपाक्षः, त्रिशूलधारी हरः, कालस्वरूपः, भगवद्रुद्रः, जटाजूटधारी, कृष्णरक्तवर्णः—सः, यदा युगान्ते कुपितः विश्वं ब्रह्मणा विष्णुना अग्निना च सह संहरति— यस्माद् ब्रह्मा विष्णुश्च भयात् प्रणमन्ति, सः लोकान् संहरति, तौ तस्य वशे तिष्ठतः। अयं देवः, यः पूर्वं स्वदेहात् ब्रह्माणं विष्णुं च उत्पादितवान्, सः एव तेषां हितोपचरणे सदा प्रभुः। कथं तर्हि भगवद्रुद्रः, आद्यः पुरातनः शम्भुः, ब्रह्मणः पुत्रः अभवत्, यस्य जन्म अव्यक्तम्? श्रुतं च, प्रजापतिः विष्णुश्च परस्परं रुद्रात् उत्पन्नौ, अन्योन्यदेहात् च। कथं तर्हि एतौ, ये सर्वप्राणिनां कारणौ, परस्परं गुणप्रधाने रूपेण उत्पन्नौ? किमपि न पृष्टं, न श्रुतं, त्वं भगवत्प्रणामिनः शिष्यः सर्वं स्मरसि। यथाब्रह्मा सर्वव्यापी ऋषिभ्यः उक्तवान्, तथा सत्यं वद; वयं श्रद्धया भगवतः पुण्यकर्माणि श्रोतुम् इच्छामः। अयं प्रश्नः यथायोग्यः त्वया पृष्टः, हे विद्वन् ब्राह्मणाः, मे पितामहः अपि पूर्वे पृष्टः। अतः अहं रुद्रस्य उत्पत्तिं तथा ब्रह्मा-विष्णुयोः परस्परजननं वक्ष्यामि। एते त्रयः, महेश्वरात् साक्षात् उत्पन्नाः, जगतः कारणानि—चराचरस्य—सृष्टि-स्थितिलयहेतुश्च। परमाधिकारयुक्ताः, परमेश्वरप्रेरिताः, तस्य शक्त्यां सदा स्थिताः, स्वस्वकार्ये सदा समर्थाः। प्राचीनकाले, पितरः तान् त्रयः स्वकार्ये नियुक्तवान्—ब्रह्माणं सृष्टौ, हरिं स्थित्यां, रुद्रं च लये। तथापि, परस्परस्पर्धया, एकस्य एकस्य अधिकत्वेच्छया, ते स्वपितरं परमेश्वरं तपसा तुष्टवन्तः। परमेश्वरकृपया सर्वशक्तिं लब्ध्वा, रुद्रः पूर्वे कल्पे ब्रह्माणं नारायणं च सृष्टवान्। अन्यस्मिन् कल्पे, ब्रह्मा रुद्रं विष्णुं च, विश्वरूपौ, सृष्टवान्; पुनः भगवद्विष्णुः रुद्रं ब्रह्माणं च सृष्टवान्। पुनः ब्रह्मा नारायणं सृष्टवान्, पुनः ब्रह्मा भगवता सृष्टः; एवं प्रत्येकसृष्टौ ब्रह्मा, विष्णुः, महेश्वरः उत्पद्यन्ते। ते परस्परं जन्म कुर्वन्ति, परस्परहितं च चिन्तयन्ति; कल्पान्ते घटनायाः विषयं महर्षयः उक्तवन्तः। तेषां शक्तिः परस्परं उत्पन्ना इति वर्ण्यते; तेषां अद्भुतं पुण्यं पापहृतं चरित्रं शृणु। तस्मिन् कल्पे, तत्पुरुषसृष्टौ, ब्रह्मणः परमेश्वरस्य, पूर्वे, नारायणः मेघवाहनकल्पे नाम्ना अभवत्। दिव्यसहस्रवर्षाणि मेघरूपः भूभारं धारयामास; विष्णोः स्थितिं निरीक्ष्य, जगद्गुरुम्— सः सर्वात्मा, सर्वेभ्यः अक्षयशक्तिं दत्तवान्; ताम् शक्तिं शिवात्, सर्वेश्वरात्, सर्वात्मनः प्राप्तवान्।