शिवपुराणम्

ततः सृष्ट्यर्थं चतुर्विधं समूहं—देवान्, असुरान्, पितृन्, मनुष्यांश्च—रुद्रसहितं कर्तुमिच्छन्, सृष्टिविधानं जलमध्ये स्थापितवान्। तत्सृष्ट्यै ब्रह्मा आत्मन्येव संन्यासं कृत्वा, स्वमुखात् क्रमशः देवान् च पितॄंश्च उत्पादितवान्। तस्य कटितः सर्वान् असुरान्, अधस्तात् मनुष्यांश्च ससृजे; अपचित्तात्, क्षुधाग्रस्तात्, राक्षसाः अभिजज्ञिरे। तस्य पुत्राः, तमसः रजसः च प्रधानाः, शक्तिमन्तः, रात्रौ विचरन्तः, नागाः, यक्षाः, भूताः, गन्धर्वाश्च अपि जाताः। पक्ष्मभ्यः पक्षिणः, उरःपृष्ठात् पतत्रिणः, पार्श्वयोः नागाः उत्पन्नाः। पादाभ्यः अश्वाः, गजाः, शरभाः, वनगोवृषाः, मृगाश्च ससृजे। केशभ्यः ओषधयः, फलानि, मूलानि च जातानि; तथा गायत्री, ऋचः, त्रिविधं साम, रथन्तरं च अभिजज्ञिरे। मुखात् प्रथमं अग्निष्टोमयज्ञं, यजुः, त्रिष्टुभ् छन्दः, पञ्चदशस्तोमं च ससृजे। तस्मात् बृहद् साम, उक्त्थं, सामगीतिः, जगतीछन्दः, सप्तदशस्तोमं च अभिजज्ञिरे। पश्चिममुखात् वैरूप्यं, अतिरात्रं, एकविंशतिः अथर्वं, आप्तोर्यामयज्ञं च ससृजे। उत्तरमुखात् अनुष्टुभ्, वैराजं च अभिजज्ञिरे; अंगात् विविधरूपाः प्राणीः उत्पन्नाः। यक्षाः, पिशाचाः, गन्धर्वाः, अप्सरसां गणाः, मनुष्याः, किन्नराः, राक्षसाः, पक्षिणः, पशवः, नागाश्च जाताः। अक्षरं, स्थाणुं, चलं, अचलं च, यानि पूर्वं कर्माणि सृष्टानि, तानि तेषु प्रविष्टानि। तानि कर्माणि पुनः पुनः प्राणिनां सृष्टौ स्वीकृतानि, हिंस्राणि वा सौम्यानि, धर्माधर्मात्मकानि, सत्यानि वा असत्यानि। तैः प्रेरिताः, प्राणीः स्वभावं धारयन्ति; अतः महाभूतानां, इन्द्रियाणां, मोक्षे च विविधता दृश्यते। स्रष्टा स्वयम् प्राणिनां कार्याणि, नामानि, रूपाणि, स्वभावस्य प्रकाशं च नियुक्तवान्। आदौ पितामहः वेदवाचः उपयुज्य, ऋषिणां नामानि, वेदेषु प्रचलितानि व्यवहाराणि च रचयामास। कल्पान्ते, नवजातेषु तानि एव रूपाणि लक्षणानि च यथापूर्वं दीदाय, विविधरूपाणि अनुवृत्तानि। तानि रूपाणि अवस्थाश्च युगादौ अपि दृश्यन्ते; एवं जगतः सृष्टिः साधनात् स्वयमेव प्रवर्तते। प्रकृतेः विकारः—महत्त्वाद् विशेषपर्यन्तः—चन्द्रसूर्यप्रभया शोभितः, ग्रहताराभिः परिवृतः। नदीनाम्, समुद्राणाम्, पर्वतानाम्, रम्याणां, समृद्धानां प्रदेशानां च विविधैः शोभितः। तस्मिन ब्रह्मवने, अव्यक्तब्रह्मा सर्वज्ञः, भगवदनुग्रहेण स्थितः, अव्यक्तबीजसमुत्पन्नः विचरति। बुद्धिः महाशाखा, इन्द्रियाणि गुह्यभागानि, महाभूतमात्रा, विशिष्टशाखाः तस्य अंगानि सन्ति। धर्माधर्मपुष्पैः समृद्धः, सुखदुःखफलदः, नित्यः ब्रह्मवृक्षः सर्वभूतानां जीवनस्य मूलम्। ऋषयः वदन्ति—तस्य शिरः आकाशः, नाभिः अन्तरिक्षम्, चक्षुः चन्द्रसूर्यौ, कर्णे दिशः, पादौ पृथिवी; एष आत्मा अचिन्त्यः सर्वभूतानां प्रेरकः। तस्य मुखात् ब्राह्मणाः, उरःपृष्ठात् क्षत्रियाः, पुरतः वैश्याः, ऊरुपादाभ्यां शूद्राः; सर्वाः वर्णाः तस्य अंगात् अभिजज्ञिरे। एवं भगवतः परमात्मनः, भवस्य, चतुर्मुखस्य मुखात् सृष्टिः वर्णिता; तथापि अस्माकं संशयः अस्ति। देवेषु श्रेष्ठः, विरूपाक्षः, त्रिशूलधारी, हरः, कालस्वरूपः, पुण्यः रुद्रः, जटाधारी, कृष्णरक्तवर्णः—यः युगान्ते कुपितः, ब्रह्मा-विष्णु-अग्निसहितम् जगत् संहरति। यस्य पुरतः ब्रह्मा-विष्णू भयात् नमतः, स जगत् संक्षिप्य तौ वशे स्थापयति। स एव देवः, पूर्वं ब्रह्मा-विष्णू स्वशरीरात् ससृजे, सदा तयोः हितं पोषणं च करोति। कथं तर्हि पुण्यः रुद्रः, प्राचीनः आदिदेवः, शम्भुः, ब्रह्मणः पुत्रः अभवत्, यस्य जन्म अव्यक्तम्? श्रुतं च यत् पूर्वं प्रजापति-विष्णू रुद्रात् परस्परं उत्पन्नौ, उभयोः शरीरात्। कथं तर्हि एतौ, सर्वभूतकारणौ, परस्परं उत्पन्नौ, गुण-प्रधानरूपेण? न किञ्चिद् अप्रश्नम्, न किञ्चिद् अश्रुतम्; भगवत्परायणः शिष्यः सर्वं स्मरसि। सत्यम् वद, यथा ब्रह्मा सर्वव्यापी ऋषिभ्यः उक्तवान्; श्रद्धया पूर्णाः वयं भगवतो महिमानं श्रोतुमिच्छामः। एष प्रश्नः युक्तः त्वया कृतः, विप्राः; मे पितामहः पूर्वं एतद् अपृच्छत्। अतः अहं रुद्रस्य उत्पत्तिं, ब्रह्मा-विष्णू परस्परमुत्पत्तिं च वर्णयिष्ये। एते त्रयः, महेश्वरात् साक्षात् उत्पन्नाः, जगतः—चराचरस्य—कारणानि, सृष्टि-स्थिति-संहारस्य हेतवः। परमाधिपत्ययुक्ताः, परमेश्वरप्रेरिताः, सदा तस्य शक्तौ स्थिताः, स्वकार्येषु सदा समर्थाः।