शिवपुराणम्

सूर्यतेजसा दीप्तिमता, स्पर्शस्वरूपेण, आकाशरूपेण, शब्दमात्रस्वरूपेण, भूताधिपतिना, विश्वेश्वरेण, भगवता वासवेण सह—तस्य नमस्कारः कृतः। भीमाय भीमरूपाय, यजमानस्वरूपाय, महादेवाय, सोमाय, अमृतरूपाय च पुनः पुनः प्रणम्यते। एवं महादेवं स्तुत्वा, ब्रह्मा जगतां पितामहः, सविनयपूर्वकं प्रणम्य, सर्वेशं वचनमब्रवीत्— “भगवन्, भूतभव्यनाथ, महाबाहो, मम पुत्र, त्वं सृष्ट्यर्थं मम शरीरेण उत्पन्नः, कामदहनाय च। अतः, विश्वनाथ, अहं यदा सृष्ट्युद्योगेन प्रवृत्तः, सर्वत्र मम सहायं कुरु। त्वमेव एतानि भूतानि सृजेतुमर्हसि।” एवं ब्रह्मणा उक्तः त्रिपुरान्तकः रुद्रः शुद्धिमगमत्। शङ्करः तानि वचनानि ‘एवं भवतु’ इति स्वीकृत्य, ब्रह्मणः प्रियं कृतवान्। तदनन्तरं ब्रह्मा प्रमुदितः, तं पूजयित्वा, तेन अनुमतः, अपराणि अपि भूतानि ससर्ज। मनसा एव स ब्रह्मा मरीचिं, भृगुम्, अङ्गिरसं, पुलस्त्यं, पुलहं, क्रतुम्, दक्षं, अत्रिं, वसिष्ठं च ससर्ज; तेषां पूर्वं धर्मं च संकल्पं च निर्ममे। एवं द्वादश पुत्राः, रुद्रसहिताः, प्राचीनगृहस्थाः इति प्रसिद्धाः। तेषां द्वादश वंशाः, देवसमूहैः सह, सन्ततिविधानैः, महर्षिभिः शोभिताः, समुत्पन्नाः। ततः, देवान्, असुरान्, पितॄन्, मनुष्यान् च, रुद्रसहितः, सृष्टुमिच्छन्, ब्रह्मा जलस्थं विधानं स्थापयामास। सृष्ट्यर्थं ब्रह्मा आत्मन्येव समाहितः, स्वमुखात् देवांश्च, पितॄंश्च यथाक्रमं ससर्ज। तस्य कटीदेशात् सर्वान् असुरान्, अधोभागात् मनुष्यांश्च, मलात् क्षुधाविष्टान् राक्षसान् उत्पादितवान्। तमसः रजसश्च प्रधानांश्च, शक्तिमन्तः, निशाचराः, सर्पाः, यक्षाः, प्रेताः, गन्धर्वाश्च अपि तस्य पुत्राः अभवन्। पक्षिणः रोमभ्यः, वयांसि उरसः, सर्पान् पार्श्वाभ्यः ससर्ज। पादाभ्यां हयान्, गजान्, शरभान्, महिषान्, मृगांश्च ससर्ज। केशेभ्यः ओषधयः, फलमूलानि, गायत्री, ऋचः, त्रिसाम, रथन्तरं च जातम्। मुखात् प्रथमं अग्निष्टोमं यज्ञानां, यजूंषि, त्रिष्टुभं छन्दः, पञ्चदशस्तोमं च ससर्ज। तस्मात् बृहत्साम, उक्त्थ, सामगान्, जगती छन्दः, सप्तदशस्तोमं च उत्पन्नम्। पश्चिममुखात् वैरूप्यं, अतिरात्रं, एकविंशत्यथर्वणं, आप्तोर्यामं च ससर्ज। उत्तरमुखात् अनुष्टुभं, वैराजं च, अङ्गेभ्यः विविधरूपाणि भूतानि प्रादुर्भूतानि। यक्षाः, पिशाचाः, गन्धर्वाः, अप्सरसां गणाः, मनुष्याः, किन्नराः, राक्षसाः, पक्षिणः, पशवः, सर्पाश्च जाताः। अक्षरं, स्थावरजङ्गमं यत् ‘स्थाणुः’ इति कथ्यते, तेषां पूर्वसृष्टानि कर्माणि तेषु प्रविष्टानि। तानि एव कर्माणि पुनः पुनः प्रजासु सृष्टासु गृह्यन्ते—हिंस्राणि वा शान्तानि, धर्म्याणि वा अधर्म्याणि, सत्यानि वा असत्यानि। तेषां प्रभावात् प्राणी स्वभावं प्राप्नुवन्ति; अतः महाभूतानां, इन्द्रियाणां, मोक्षस्य च विविधता दृश्यते। स्रष्टा स्वयमेव प्राणिनां कर्म, नाम, रूपं च, स्वभावानां प्रकाशं च नियुक्तवान्। आदौ पितामहः वेदवाक्येभ्यः ऋषीणां नामानि, वेदेषु यथाविधानि व्यवहारांश्च रचितवान्। युगान्ते, तेषां जातानां तानि एव रूपाणि, चिह्नानि, विविधानि अवयवानि च पुनः पुनः दत्तानि। तानि एव रूपाणि, अवस्थाश्च युगादौ दृश्यन्ते; एवं साधनात् सृष्टिः स्वयमेव प्रवर्तते। प्रकृतेः विकारः—महत्त्वाद्यन्तं—चन्द्रसूर्यप्रभया भूषितः, ग्रहणक्षत्रैः परिवेष्टितः। नदीनां, समुद्राणां, पर्वतानां, रम्याणां, समृद्धानां प्रदेशानां च शोभया अलङ्कृतः। तस्मिन् ब्रह्मवने, अव्यक्तबीजसमुत्पन्नः, सर्वज्ञः, ईश्वरानुग्रहेण प्रतिष्ठितः, अव्यक्तब्रह्मा विचरति। बुद्धिर्महान् शाखा, इन्द्रियाणि अन्तरगुह्याः, महाभूतानां प्रमाणम्, विशेषाणां विशुद्धशाखाः। धर्माधर्मपुष्पैः समृद्धः, सुखदुःखफलदायकः, स एव नित्यः ब्रह्मवृक्षः सर्वभूतप्राणदाता। ऋषयः वदन्ति—तस्य शिरः द्यौः, नाभिः अन्तरिक्षम्, नेत्रे चन्द्रसूर्यौ, कर्णे दिशः, पादावसौ पृथिवी; एष आत्मा अगोचरः सर्वभूतचेष्टितः। तस्य मुखात् ब्राह्मणाः, उरसोत्थात् क्षत्रियाः, अग्रतः वैश्याः, ऊरुपादाभ्यां शूद्राः—सर्वे वर्णाः अङ्गेभ्यः जाताः। एवं परमात्मनः, भवस्य, चतुर्मुखस्य मुखात्, सृष्टिः यथा वर्णिता, तथापि अस्माकं किञ्चित् सन्देहः अस्ति। देवश्रेष्ठः, विरूपाक्षः, त्रिशूलधारी, हरः, कालस्वरूपः, जटाजूटधारी, कृष्णरक्तवर्णः, परमतेजस्वी रुद्रः— स यः युगान्ते, कोपसम्भूतः, ब्रह्मणं, विष्णुं, अग्निं च सहित्य, इमं लोकं संहरति। यस्य सम्मुखे ब्रह्मा विष्णुश्च भीतौ प्रणमतः, यः लोकसंहर्ता, तयोः अधीनौ तौ स्थितौ। एवं सृष्ट्यादिकं चरित्रं, भगवतः ब्रह्मणः रुद्रस्य च, शास्त्रवचनानुसारं, क्रमशः वर्णितम्।