शिवपुराणम्

रुद्रः, यस्य मुखं प्रहर्षेण विकसदिव तस्य महात्मनः सर्वेश्वरस्य प्राणानां पुनरागमनेन, ब्रह्माणं प्रति परमं वाक्यमिदं उवाच। स उवाच—"मा भैषीः, मा भैषीः, महाभाग, विरिञ्च, लोकगुरो! मया तव प्राणाः पुनः स्थापिताः—सुखेनोतिष्ठ, पुण्यात्मन्।" तस्य मनोहरं वचनं श्रुत्वा, स्वप्नदृष्टमिव, स ब्रह्मा शनैः शनैः विकसत्पद्मसमनयनं हरं विलोकयामास। तदा पुनः प्राणैः संजीवितः स ब्रह्मा, अञ्जलिं कृत्वा, मृदु गंभीरस्वरेण तमिदं वाक्यमुवाच। "त्वदीयदर्शनमात्रेण मे मनः प्रमुदितम्; कोऽसि त्वं, यः विश्वरूपधारी, एकादशस्वरूपसमन्वितः अत्र स्थितः?" इति। तस्य वचः श्रुत्वा, महेश्वरः देवाधिपतिः, सौम्यैः हस्तैः ब्रह्माणं स्पृशन्, इदं वचनमुवाच—"मां परमात्मानं विद्धि, यः तव पुत्ररूपेण आगतः; एते चैकादश रुद्राः तव रक्षणार्थं आगताः।" "अतः मदीयया कृपया एतां गाढमूर्च्छां त्यक्त्वा, यथापूर्वं जागृहि; त्वं पुनः सृष्टिकर्म कर्तुमर्हसि।" इति। एवं भगवता उक्तः स ब्रह्मा हृष्टमानसः अभवत्; स जगतात्मा तं परं प्रभुं विविधैः अष्टकस्तोत्रैः स्तोतुम् आरब्धवान्। "नमः ते, भगवन् रुद्र, यस्य तेजः सूर्यसमम्; नमो भवाय, यस्य स्वरूपं आपः रसं च; नमः शर्वाय, भूमिरूपिणे; नन्दये सुरभये च नमः। नमस्ते भगवन्, वासव, स्पर्शस्वरूप; नमो पशुपते, दीप्तिमते, भीमाय, आकाशरूपिणे, शब्दमात्रस्वरूपाय च। नमः उग्राय, उग्रवपुषे, यजमानस्वरूपिणे; नमः महादेवाय, सोमाय, अमृतस्वरूपिणे।" एवं महादेवं स्तुत्वा, ब्रह्मा जगत्सर्गकर्ता, तं सर्वेश्वरं प्रणम्य, प्रीत्या इदं वचनमुवाच—"भगवन्, भूतभव्यनाथ, पुत्र, महेश्वर! त्वं मम शरीराज्जातः सृष्ट्यर्थं, कामदहनस्वरूपेण। अतः, विश्वेश, यदा अहं महतीं सृष्टिं कुर्वाणः अस्मि, सर्वत्र मम साहाय्यम् अनुगृहाण; त्वं अपि एतानि भूतानि सृजितुमर्हसि।" एवं उक्ते, रुद्रः त्रिपुरान्तकः शुद्धः अभवत्; शंकरः तानि वचनानि 'एवं अस्तु' इति स्वीकृतवान्। ततः प्रसन्नः स ब्रह्मा तं पूजयित्वा, तेन अनुमोदितः, अन्यानि भूतानि अपि ससर्ज। स ब्रह्मा केवलं मनसा मरीचिं, भृगुम्, अङ्गिरसं, पुलस्त्यम्, पुलहं, क्रतुम्, दक्षम्, अत्रिं, वसिष्ठं च ससर्ज; तेषां पूर्वं धर्मं च क्रियाशक्तिं च अपि ससर्ज। एवं द्वादश पुत्राः ब्रह्मणः आद्याः कथ्यन्ते, रुद्रसहिताः प्राचीनगृहस्थाः। तेषां द्वादश प्रवरा वंशाः देवैः सहिताः, सन्तानकर्मभिः समृद्धाः, महर्षिभिरलङ्कृताः, उत्पन्नाः। ततः, ब्रह्मा, रुद्रसहितः, चतुर्विधगण—देवान्, असुरान्, पितॄन्, मनुष्यांश्च—सृष्टुमिच्छन्, जलमध्ये विधिं स्थापयामास। सृष्ट्यर्थं ब्रह्मा स्वात्मन्येव ध्यानं कृत्वा, मुखात् देवान् पितॄंश्च क्रमशः ससर्ज। तस्य कटीदेशात् सर्वान् असुरान्, अधः भागात् मनुष्यांश्च ससर्ज; मलात्, तृष्णया पीडितः, राक्षसान् अपि ससर्ज। तस्य पुत्राः, मुख्यतः तमः-रजोगुणयुक्ताः, बलवन्तः, रात्रौ विचरन्तः, सर्पाः, यक्षाः, प्रेताः, गन्धर्वाश्च अपि उत्पन्नाः। पक्षिणः तस्य रोमशकलात्, वक्षसः पतत्रिणः, पार्श्वयोः सर्पाः अपि ससर्ज। पादयोः अश्वान्, गजान्, शरभान्, महिषान्, मृगांश्च अपि ससर्ज। केशात् औषधीन्, फलमूलानि, तथा गायत्र्यादीन् ऋचः, त्रिविधं साम, रथन्तरं च ससर्ज। मुखात् प्रथमं अग्निष्टोमयज्ञं, यजूंषि, त्रिष्टुप् छन्दः, पञ्चदशस्तोमं च ससर्ज। मुखात् बृहच्छाम, उक्त्थ, सामगीतिः, जगती छन्दः, सप्तदशस्तोमं च ससर्ज। पश्चिममुखात् वैरूप्यं, अतिरात्रं, एकविंशं अथर्वणं, आप्तोर्यामं च ससर्ज। उत्तरमुखात् अनुष्टुभं, वैराजं च; अंगेषु विभिन्नरूपाणि भूतानि अपि ससर्ज। यक्षाः, पिशाचा, गन्धर्वाः, अप्सरसां गणाः, मनुष्याः, किन्नराः, राक्षसाः, पक्षिणः, पशवः, सर्पाश्च अपि उत्पन्नाः। अक्षरं, स्थावरजङ्गमं, यत् स्थाणुसंज्ञितं, तेषां पूर्वकृतानि कर्माणि तेषु प्रविष्टानि। तानि कर्माणि पुनः पुनः सृष्टेषु जन्तुषु प्रवर्तन्ते—कठिनानि वा मृदूनि वा, धर्म्याणि वा अधर्म्याणि, सत्यानि वा असत्यानि। तेषां प्रभावेण भूतानि स्वस्वरूपाणि प्राप्नुवन्ति; तस्मात् महाभूतेषु, इन्द्रियेषु, मोक्षे च विविधता दृश्यते। स्रष्टा स्वयमेव भूतानां कर्तव्यं, नामानि, रूपाणि, तथा स्वभावानां प्रादुर्भावं न्ययोजयत्। आदौ, पितामहः वेदवाक्येभ्यः ऋषीणां नामानि, वेदविहितानि व्यवहारांश्च ससर्ज। कल्पान्ते तेषां जातानां तानि तानि रूपलिङ्गानि, विविधानि, पूर्ववत् अयच्छत्। यानि तानि रूपाणि अवस्थाश्च युगादौ दृश्यन्ते; एवं सृष्टेः स्वयम्भूता उपकरणैः जायते। प्रकृतेः विकारः, महत्तत्त्वात् विशेषपर्यन्तम्, चन्द्रसूर्यप्रभया शोभितः, ग्रहतारकाभिः परिवेष्टितः, प्रादुर्भूतः।