शिवपुराणम्

सृष्ट्यर्थं पुनः ब्रह्मा परमं तपः समास्थाय स्थितवान्। तस्य तथा तपस्यतः किञ्चिदपि न समुत्पन्नम्। दीर्घकालानन्तरं तस्य दुःखात्कोपः समुत्पन्नः। तस्य कोपग्रस्तस्य नेत्राभ्यां अश्रुबिन्दवः पतिताः। ततोऽश्रुबिन्दुभ्यः तदा प्रेताख्याः प्रजाः समुत्पन्नाः। ताः सर्वाः अश्रुजाताः प्रजाः दृष्ट्वा ब्रह्मा आत्मन्येव अप्रसन्नः अभवत्। तस्मात् तस्य कोपदुःखसम्भूतः घोरः मूर्च्छाभावः अभवत्। कोपेन अभिभूतः प्रजापतिः मूर्च्छितः प्राणान् मुमोच। तदा परमात्मनः मुखात् प्राणेश्वरः भगवान् रुद्रः नीलरक्तवर्णः अनुपमं अनुग्रहम् दातुं प्रादुरभवत्। स एव प्रभुः स्वयम् दशधा एकधा चात्मानं विभज्य तैः महात्मभिः सह संवादं चकार। स तान् उवाच—"मया यूयं सृष्टाः प्रियाः लोकहितार्थम्। अतः सर्वभूतस्थापनार्थं च कल्याणाय च—भूतसंभावनाय च, अयथाक्लेशं प्रयतध्वम्।" इति उक्त्वा ते रुद्राः सर्वदिशो रुदन्तः पलायितवन्तः। तेषां रोधनपलायनयोः कारणात् 'रुद्राः' इति नाम अभवत्। ते रुद्राः एव प्राणाः, ते प्राणाः एव महात्मानः। ततः मृतस्य ब्रह्मणः समीपे परमेश्वरः करुणासिन्धुः महेश्वरः, ब्रह्मपुत्रः, पुनः प्राणान् दत्तवान्। प्राणप्रतिप्राप्त्याः समये रुद्रः प्रमुदितमुखः प्रभुम् इदं परमं वाक्यम् उवाच—"मा भैषीः मा भैषीः महाभाग! विरिञ्च विश्वाचार्य! मया तव प्राणाः प्रतिपादिताः—सुखेनोत्तिष्ठ पुण्यात्मन्।" तस्य प्रियं वचनं शृण्वन् ब्रह्मा स्वप्नानुभूतिवद् शनैः विकसितपद्मनयनः हरं विलोकयामास। ततः प्राणैः पुनः संपन्नः ब्रह्मा कृताञ्जलिः मृदुगम्भीरस्वरेण तम् उवाच—"तव दर्शनमात्रेण मे मनः प्रमुदितम्। त्वं कः, यः एकादशस्वरूपधारी विश्वरूपः अत्र स्थितः?" एवं वचः श्रुत्वा देवाधिदेवः महेश्वरः मृदुस्पर्शेन हस्तेन ब्रह्माणम् आलिङ्ग्य प्राह—"मां परमात्मानं विद्धि, यः तव आत्मजत्वेन प्राप्तः। एते चैकादश रुद्राः तव रक्षार्थम् आगताः। अतः मदीयेन अनुग्रहात् एषा घोरा मूर्च्छा त्यज्यताम्। यथापूर्वं त्वं प्रबुध्य सृष्टिं कुर्याः।" एवमुक्तः भगवता ब्रह्मा हृष्टमानसः अभवत्। स जगतात्मा परमेश्वरं नानास्तुतिभिः, अष्टकैरिव, स्तुतवान्। "नमः ते भगवन् रुद्र! यस्य तेजः सूर्यसमम्। नमो भवाय, आप्याम्स्वरूपाय देवाय, शर्वाय भूमिरूपिणे, नन्दये सुरभये च नमः। नमो वसवाय स्पर्शनात्मने, प्रजापतये, दीप्तिमते, उग्राय, व्योमरूपिणे, शब्दमात्राय च नमः। नमः तीक्ष्णरूपाय, यजमानस्वरूपिणे, महादेवाय, सोमाय, अमृतरूपिणे च।" एवं महादेवं स्तुत्वा ब्रह्मा जगत्पितामहः प्रणम्य तम् इदं वचनम् उवाच—"भगवन्, भूतभव्यनाथ! आत्मज! महेश्वर! त्वं मम देहात् सृष्ट्यर्थम् उत्पन्नः, कामदेवविनाशनाय। अतः जगन्नाथ! अहमिदानीं महतीं सृष्टिं कुर्वन् सर्वत्र तव सहाय्यं याचे। त्वं अपि एतानि भूतानि सृज।" एवं उक्त्वा त्रिपुरान्तकः रुद्रः शुद्धिं प्राप्तः। शङ्करः तस्य वचनं 'एवमस्तु' इति स्वीकृत्य ब्रह्मणा पूजितः सन्तुष्टः अभवत्। तेन अनुमतेन ब्रह्मा अन्याः प्रजाः अपि ससर्ज। स ब्रह्मा मनसैव मरीचिं, भृगुम्, अङ्गिरसं, पुलस्त्यम्, पुलहं, क्रतुम्, दक्षम्, अत्रिम्, वसिष्ठं च ससर्ज। तेषां पूर्वं धर्मं च संकल्पं च ससर्ज। एवं द्वादश ब्रह्मणः पुत्राः रुद्रसहिताः आद्यगृहस्थाः इति प्रसिद्धाः। तेषां द्वादश वंशाः देवसमूहयुताः, सन्तानकर्मसमृद्धाः, महर्षिभिः शोभिताः, उत्पन्नाः। अनन्तरं चतुर्विधपदजातीनां—देवानाम्, असुराणाम्, पितॄणाम्, मनुष्याणां—सृष्ट्यर्थं रुद्रसहितः ब्रह्मा आपः मध्ये विधिं स्थापयामास। सृष्ट्यर्थं ब्रह्मा स्वात्मानं संयम्य, मुखात् क्रमशः देवान् पितॄंश्च ससर्ज। तस्योरसः असुरान्, अधःभागात् मनुष्यांश्च ससर्ज। अवशिष्टांश्च, क्षुधया पीडितान्, राक्षसान् अपि ससर्ज। तस्य पुत्राः तमसः रजसः चाधिक्येन बलिनः, निशाचराः, सर्पाः, यक्षाः, पिशाचा, गन्धर्वाश्च अपि अभवन्। स पक्षिणः पक्षा उत्पाद्य, उरसः पतत्रिणः, पार्श्वयोः सर्पान् ससर्ज। पादयोः अश्वान्, गजान्, शरभान्, ऋक्षान्, मृगांश्च ससर्ज। केशेभ्यः औषधीः, फलानि, मूलानि, गायत्रीं, ऋचः, त्रिसाम, रथन्तरं च ससर्ज। मुखात् स प्रथमतः अग्निष्टोमं यज्ञानाम्, यजूंषि, त्रिष्टुप् छन्दः, पञ्चदशस्तोमं च ससर्ज। मुखात् एव बृहसाम, उक्तं, सामानि, जगती छन्दः, सप्तदशस्तोमं च ससर्ज। पश्चिममुखात् वैरूप्यं, अतिरात्रं, एकविंशतिं अथर्वणं, आप्तोर्यामं च ससर्ज। एवं सृष्ट्यनुक्रमः ब्रह्मणः तपः, कोपः, रुद्रावतरणम्, प्राणप्रतिप्रदानम्, स्तुतिः, सृष्टिप्रवृत्तिश्च सम्पन्ना।