शिवपुराणम्

महात्मनः सत्त्वात् तमः, मोहः, महामोहः, तामिस्रं च अन्धं च, पञ्चमं च अज्ञानं उत्पन्नम्। पञ्चधा स्थितं सृष्टिं आत्ममदेन ध्यानयमानः सर्वत्र तमसा आच्छादितवान्, यथा बीजं घटे। अन्तः बहिः च प्रकाशः नास्ति, सर्वं स्थिरं जडं च आसीत्; तेषां बुद्धिः, वक्त्राणि, इन्द्रियाणि च आच्छादितानि। अतः आच्छन्नात्मनः तानि प्रमुखवृक्षाः कथ्यन्ते; प्रथमं सृष्टिं निष्फलां दृष्ट्वा ब्रह्मा— मनसि अप्रसन्नः सन् द्वितीयां सृष्टिं चिन्तितवान्। तस्य संकल्पात् तिर्यग्गामी सृष्टिस्रोतः अभवत्। तेषां अन्तःदीप्तिः तिर्यग्गामी, बहिः आच्छादिता; अतः पशुसंस्कारयुक्ताः प्राणी उत्पन्नाः, ते धर्ममार्गात् विमूढाः। तामपि निष्फलां ज्ञात्वा, ब्रह्मा अन्यां सृष्टिं विचिन्तयामास; ततः ऊर्ध्वगामी सृष्टिः अभवत्, या दिव्यसृष्टिः शुद्धिसंयुक्ता। तेषां सुखानन्दसमृद्धिः, बहिः अन्तः च अनावृता, सर्वत्र दीप्तिः, स्वभावेन तेन नाम्ना प्रसिद्धाः। ततः ब्रह्मणः चिन्तनात् अधोगामी सृष्टिः अभवत्, या क्रियावती; एषा मानुषसृष्टिः, तीव्रदुःखलक्षणा। तेषां बहिः अन्तः च दीप्तिः, किन्तु तमः रजः च अतिव्याप्तम्; पञ्चमी कृपासृष्टिः, चतुर्विधा सृष्टिः एवं स्थापिताः। विपर्ययेण, शक्त्या तुष्ट्या सिद्ध्या च, सर्वे अपि अस्वामिनः पुनः परस्परं समर्पिताः। भूतादिभिः आरभ्य प्राणी भक्षका आचारहीनाः कथ्यन्ते; महतत्त्वात् प्रथमं ब्रह्मणः सृष्टिः परमेश्वरस्य। द्वितीयं सूक्ष्मात् तत्त्वात् भूतसृष्टिः, तृतीयं इन्द्रियसम्भवात् इन्द्रियसृष्टिः। एवं प्रकृतिसृष्टिः पूर्णा, बुद्धिहीनसम्भवा; चतुर्थी मुख्यसृष्टिः स्थावराणां, एवं विख्याता। तिर्यग्गामी यथा वर्णितं पञ्चमी पशुसृष्टिः; ऊर्ध्वगामी षष्ठी दिव्यसृष्टिः। अधोगामी सप्तमी मानुषसृष्टिः; अष्टमी कृपासृष्टिः, नवमी शिशुसृष्टिः। प्रथमत्रयः सृष्टयः प्रकृतिसम्भवाः, बुद्धिहीनाः; मुख्यसृष्ट्यादि पञ्च बुद्धिसंयुक्ताः, विकृतिसृष्टयः कथ्यन्ते। आदौ ब्रह्मा मनसः संकल्पात् समानान् सृष्टवान्—सनन्दं, सनकं, सनातनं च विद्वांसः। प्रजापतिः ऋभुं सनत्कुमारं च पूर्वं सृष्टवान्; एते सर्वे योगिनः, रागद्वेषवर्जिताः। तेषां मनः भगवति संलग्नं, सृष्टौ न प्रवृत्तम्; सनकादयः सृष्ट्यनुद्योगिनः निर्गताः। पुनः सृष्टिं इच्छन् ब्रह्मा परमं तपः अकरोत्; तस्मिन्नेव तपसि स्थिते किञ्चित् न अभवत्। दीर्घकालं अनन्तरं, दुःखात् क्रोधः उत्पन्नः; क्रोधग्रस्तस्य नेत्रेभ्यः अश्रुबिन्दवः पतिताः। तदानीं तेषां अश्रुबिन्दूनां प्रेताः प्राणी उत्पन्नाः; तान् अश्रुजन्मान् प्रेतान् दृष्ट्वा ब्रह्मा आत्मन्य् अप्रसन्नः अभवत्। ततः तस्य क्रोधद्वेषसम्भवात् घोरः मूर्छा अभवत्; क्रोधात् उपहतः प्रजापतिः मूर्छायाम् प्राणं त्यक्तवान्। तदा प्राणेश्वरः रुद्रः, शुभः, नीलरक्तवर्णः, परमस्य मुखात् अभवत्, अतुल्यं कृपां दातुम्। भगवान् स्वयम् दशधा एकधा च अभवत्; तेन तान् महात्मानः दशधा एकधा कृतान् सम्बोधितवान्। "मया यूयं सृष्टाः, प्रियतमा, लोकार्थाय; अतः सर्वभूतस्थापनाय हिताय च—भूतवृद्ध्यर्थं श्रमेण यत्नं कुरुत।" इति उक्ताः ते रुद्राः अश्रुवर्षं कृत्वा सर्वदिशः पलायिताः। अश्रुविलयनात् गमनात् च रुद्रः नाम प्राप्ताः; ते रुद्राः एव प्राणाः, ते प्राणाः महात्मनः। ततः मृतस्य ब्रह्मणः, परमेश्वरः, दयालु महेश्वरः, ब्रह्मपुत्रः, पुनः प्राणान् दत्तवान्। रुद्रः, प्राणप्रतिप्राप्त्याः हर्षपूर्णमुखः, सर्वेश्वरं ब्रह्माणं प्रति उत्तमं वचनं उक्तवान्—"मा भैः, मा भैः, महाभाग, विरिञ्च, लोकगुरो; मया ते प्राणाः पुनः दत्ताः—सुखेन उत्तिष्ठ, धर्मज्ञ।" तद्वचनं शृण्वन्, स्वप्नानुभूतवत्, शश्वत् हरं शशिपुष्पसदृशनेत्राभ्याम् निरीक्ष्य। प्राणप्रतिप्राप्तिः सन् ब्रह्मा अञ्जलिं कृत्वा, मधुरगम्भीरवाचा, तम् सम्बोधितवान्—"तव दर्शनात् मे मनः हर्षितम्; त्वं कः, यः एकादशस्वरूपः विश्वरूपः अत्र स्थितः?" एवं उक्तं शृण्वन् महेश्वरः, देवाधिदेवः, ब्रह्माणं सौम्यहस्तेन स्पृशन्, अवदत्—"मां परमात्मानं जानहि, यः तव पुत्ररूपेण आगतः; एते एकादश रुद्राः तव रक्षणार्थं आगताः।" "मम कृपया घोरं मूर्छां त्यज, यथापूर्वं जाग्रहि; पुनः सृष्टिं कुरु।" इति भगवता उक्तः ब्रह्मा प्रसन्नचित्तः अभवत्; जगतात्मा परमेश्वरं विविधाष्टकस्तोत्रैः स्तुतवान्। "नमस्ते रुद्राय, सूर्यसमप्रभाय; नमो भवाय, देवाय, आपरसत्वाय; शर्वाय भूमिस्वरूपाय, नन्द्यै सुरभ्यै च नमः।