शिवपुराणम्

स सर्वरत्नाभरणशोभितः, महामणिविभूषिताङ्गः, विद्युत्स्फुरितमेघपुञ्जवद्विभासमानः, सृष्टिकर्ता भगवान् वराहमहारूपं तदनन्तमहदाकारं धारयन्, पातालमवतीर्य, भूमेः उद्धरणार्थं प्रविवेश। तस्मिन्नेव क्षणे, गिरिसमप्रभवः स वराहरूपधारी परमेश्वरः, लिङ्गरूपेण महेश्वरपादमूलमिव प्राप्तवानिव, परमतेजसा बभौ। ततः स भूमिधरः भगवाँस्तामप्सु निमग्नां पृथिवीं दन्ताभ्यां समालिङ्ग्य, पातालत् समुत्थायोर्ध्वं जगाम। तं दृष्ट्वा मुनयः सिद्धाः मनुष्यलोकनिवासिनश्च प्रमुदिताः, नृत्यन्तः, पुष्पवृष्टिं शिरसि वराहस्य चक्रुः। तस्य महावराहस्य तनुः पुष्पसमाच्छन्ना, तमोघनमिव पतङ्गसम्पातेन दीप्तिमती बभौ। एवं स महाबलः वराहः पृथिवीं स्वस्थाने स्थाप्य, निजरूपं धारयन्, तामविचलितां कृतवान्। पृथिवीं सम्यग्विन्यस्य, तस्यां पर्वतान् स्थापयित्वा, भूभ्यादिचतुर्विधं लोकसृष्टिं पूर्ववत् ससर्ज। एवं महाप्रलयमध्यस्थां, महापर्वतसंयुक्तां च पृथिवीं विन्यस्य, विश्वकर्मा पुनः चराचरजगत्सृष्टिं चकार। तदा स भगवान् सृष्टिं चिन्तयन्, मनसा विचिन्त्य, तस्य ध्यानकाले महान् तमोमोहः समुत्पन्नः। स मोहः तमः, महामोहः, तामिस्रः, अन्धः, पञ्चमश्चाज्ञानमिति यः, स महात्मनः समुत्पन्नः। पञ्चधा स्थितं तद्वै सृष्टिं स आत्ममदेन ध्यानपरः सर्वत्र तमसा संवृतां कृतवान्, यथा बीजं घटमध्ये निहितम्। अन्तर्बहिश्च न प्रकाशः, सर्वं जडमचेतनं च, तेषां बुद्धिमुखेन्द्रियाणि चावृतानि सञ्जातानि। अतः त एवावृतात्मानः प्रधानवृक्षत्वेन प्रसिद्धाः; तां प्रथमां निष्फलां सृष्टिं दृष्ट्वा ब्रह्मा—मनसि अप्रसन्नः सन्, द्वितीयां सृष्टिं चिन्तयामास। तस्य संकल्पात् तिर्यक्स्रोतसः सृष्टिरभवत्। तेषां प्रवृत्तिः आन्तरप्रकाशरूपा, बहिः तु संवृत्ताः; तस्मात् तिर्यग्जातयः पशुप्रवृत्तयः सञ्जाताः, ते मार्गभ्रष्टाः सन्तः। तां अपि निष्फलां विज्ञाय, पुनः अन्यां सृष्टिं चिन्तयामास; तदा ऊर्ध्वस्रोतः सृष्टिरभवत्, या दैवी शुद्धिस्वरूपा। ते सुखानन्दसम्पन्नाः, बह्याभ्यन्तरावृतिहीनाः, अन्तर्बहिश्च दीप्तिमन्तः, स्वभावतः तेनैव नाम्ना प्रसिद्धाः। ततोऽस्य चिन्तनात्, अवाक्स्रोतः सृष्टिः समुत्पन्ना, या कार्यरूपिणी मानुषी सृष्टिः, दुःखातिशयलक्षणा। ते बह्याभ्यन्तरप्रकाशवन्तः, किन्तु तमसाऽतिरजसा चाविष्टाः; पञ्चमी तु दयासृष्टिः, एवं चतुर्विधा सृष्टिः प्रतिष्ठिता। प्रतिलोमेन शक्त्या तृप्त्या सिद्ध्या च, एते सर्वेऽपि निरामिषाः, पुनः परस्परं समर्पणपरायणाः। भूतादिप्रारम्भकाः प्रजाः भक्ष्यभक्षकरूपाः, आचाररहिताश्च कथ्यन्ते; आद्या सृष्टिः महत्तत्त्वात् ब्रह्मणः परमेवेश्वरस्य। द्वितीया तु तन्मात्रात् भूतसृष्टिः, तृतीया च इन्द्रियसम्भवा तैजससृष्टिः कथ्यते। एवं प्रकृतिसृष्टिः निष्क्रियया जाताऽविद्यया; चतुर्थी तु मुख्यसृष्टिः स्थावरलक्षणा। तिर्यक्स्रोतः सृष्टिः पञ्चमी पशुषु प्रवर्तते; ऊर्ध्वस्रोतः सृष्टिः षष्ठी, या दैवी सृष्टिः। ततः अवाक्स्रोतः सृष्टिः सप्तमी, या मानुषी; अष्टमी दयासृष्टिः, नवमी कौमार्याख्या। आद्यास्तिस्रः सृष्टयः स्वाभाविकाः, जडरूपेण निष्पन्नाः; पञ्च मुख्याद्याः सृष्टयः सविज्ञानाः, विकाररूपेण सञ्जाताः। प्रारम्भे ब्रह्मा स्वमानसपुत्रान् समाना आत्मनोऽभिमानात् ससर्ज—सनन्दं, सनकं, सनातनं च महाबुद्धीन्। प्रजापतिः पूर्वमेव ऋभुं च सनत्कुमारं च ससर्ज; एते सर्वे योगिनः, रागद्वेषवर्जिताः। तेषां मनः भगवति संलग्नं, सृष्टौ न प्रवृत्तम्; सनकादयः सृष्ट्यनभिलाषिणः सन्तः निर्गता। ततोऽन्यां सृष्टिं कर्तुमिच्छन् ब्रह्मा परमं तपः समारब्धवान्; स तत्रापि तिष्ठन्, किंचित् नासृजत्। दीर्घकालेन, सोऽवमानात् शोकात् कोपः समुत्पन्नः; कोपाविष्टस्य नेत्राभ्यां बिन्दवः अश्रूणि अपतन्। ताभ्यां बिन्दुभ्यः तदा प्रेताख्या भूतानि सञ्जज्ञिरे; तानि तानि अश्रुप्रसूतानि भूतानि दृष्ट्वा, ब्रह्मा आत्मन्यप्रसन्नः अभवत्। ततः तस्मात् कोपदोषसमुत्थात् मूर्च्छा सञ्जाता, कोपसंरम्भसम्भवा; कोपग्रस्तः प्रजापतिर्मूर्च्छितः प्राणान् मुमोच। तदा प्राणेश्वरः रुद्रो भगवाँस्त्र्यम्बकः, नीलरक्तवर्णः, परात्परस्य वक्त्रात् अवतरन्, अनुपमां कृपां दातुमागतः। स भगवान् स्वयम् दशधा चैकधा चात्मानं विभज्य, तैः दशधा एकधा च महात्मभिः समं संबोधयामास। "मया यूयं सृष्टाः प्रजानां हितार्थं, तस्मात् सर्वभूतस्थापनाय कल्याणाय च—प्रयत्नेन नित्यं श्रमं विना प्रवर्तध्वम्।" एवं संबोधिताः ते रुद्राः सर्वदिशं प्रधाव्य रुरुदुः। तेषां रुदनप्रधावनयोः कारणात् 'रुद्राः' इति नाम प्राप्तवन्तः; ते रुद्राः एव प्राणाः, ते प्राणाः महात्मानः सञ्ज्ञायन्ते। ततः मृतस्य ब्रह्मणः, परमेश्वरो दयालुः महेश्वरः, ब्रह्मपुत्रः, पुनः प्राणान् अददात्।