शिवपुराणम्

ततः योगनिद्रया सुषुप्तः स जागृतः, शय्यायाः उत्थाय जलात् निर्गतः, सर्वतः निरीक्ष्य योगनिद्रायाः गुरुभूतदृग्भिः विलोकयन्। तस्मिन्नेव काले, स आत्मनः भिन्नं किञ्चिदपि न पश्यन्, विस्मयेन स्थित्वा, गम्भीरध्यानं प्रविष्टवान्। तदा स चिन्तयामास—क्व सा पुण्या रम्या विशालभूमिः, यत्र महापर्वताः, नद्यः, नगराणि, वनानि च शोभन्ते? एवं विचारयन्, ब्रह्मा भूमेः स्थितिं न प्राप, तदा स स्मृतवान् पितरं त्रिनेत्रं भगवन्तं। भगवतो देवदेवस्य भवरूपस्य अपरिमिततेजसः स्मरणात्, भूम्यधिपः अज्ञात भूमिः जलमग्ना इति बुबोध। ततः भूमिं उद्धर्तुम् इच्छन्, प्रजापतिः जलक्रीडायोग्यं दिव्यवराहस्वरूपं स्मृतवान्। स महापर्वतसदृशं रूपं धारयन्, घननादमिव गर्जनं, मेघश्यामं, प्रज्वलितभीषणं शब्दं च प्रादर्शयत्। स्थूलं गोलं विशालं स्कन्धं, विस्तीर्णं उन्नतं कटिं, ह्रस्वं गोलं जघनं पादौ च, तीक्ष्णं वृत्तं च शुण्डं अस्य अभवत्। मणिसदृशं रक्तताम्रं चक्षुः, वृत्तं भीषणं, दीर्घं विशालं शरीरम्, कठोरं दीप्तं कर्णौ च ददर्श। श्वासोच्छ्वासाभ्यां समुद्रं संक्षोभयन्, कपोलस्कन्धयोः कम्पं रोमाञ्चितं शरीरं च आसीत्। मणिरत्नैः भूषितः, महाग्रहारैः अलङ्कृतः, विद्युत्प्रकाशितमेघसमूहसदृशः शोभायमानः। तं विशालं अनन्तं वराहस्वरूपं धारयन्, सृजितारः पातालं प्रविष्टवान् भूम्युद्धरणाय। तदा पर्वतसदृशः वराहः अतीव शोभायमानः, लिङ्गरूपेण महेश्वरपादं प्राप्त इव दीप्तः। तदनन्तरं, स भूमिधरः जलमग्नां भूमिं उद्धृत्य, दन्ताभ्यां आलिङ्ग्य, पातालात् उदतिष्ठत्। तं दृष्ट्वा, ऋषयः सिद्धाः मानवलोकवासिनः हर्षिताः नृत्यन्तः, पुष्पवर्षं शिरसि अपातयन्। महावराहस्य शरीरं पुष्पैः आवृतं, श्यामगिरिं ज्वलद्वृश्चिकैः दीप्तं इव शोभितम्। ततः, भूमिं स्वस्थाने स्थापयित्वा, बलिनः वराहः स्वस्वरूपं धारयन्, भूमिं दृढं स्थापयामास। भूमिं व्यवस्थित्य, पर्वतान् तस्यां स्थापयन्, चतुर्लोकान् भूलोकाद्याः पूर्ववत् सृजितवान्। एवं भूमिं महापर्वतान् अधः मध्ये महाप्रलये, उपरि च स्थापयित्वा, विश्वकर्मा पुनः चराचरं जगत् सृजितवान्। तदा, सृजनचिन्तनायां, सः समीक्षया ध्यानं कृत्वा, तस्मिन्नेव क्षणे, तमोमूलं मोहं समाधौ उत्पन्नम्। स तमः, मोहः, महामोहः, तामिस्रं, अन्धं, पञ्चमं अज्ञानं च, महात्मनः उत्पन्नम्। पञ्चधा सृष्टिः, अहंभावध्यानसमये, सर्वत्र तमसा आच्छादितं, कुम्भे बीजं इव आसीत्। अन्तर्बहिः प्रकाशशून्यं, सर्वं जडं, अचेतनं, बुद्धिः, मुखं, इन्द्रियाणि च आच्छादितानि। तस्मात्, आत्मच्छन्नाः प्रमुखवृक्षाः इति कथ्यन्ते; ताम् अप्रसवां प्रथमसृष्टिं दृष्ट्वा ब्रह्मा... मनसि अप्रसन्नः, द्वितीयसृष्टिं चिन्तयामास; तस्य संकल्पात्, तिर्यक्स्रोतः सृष्टिः उत्पन्ना। तिर्यक्स्रोतसां अन्तः प्रकाशः तिर्यग्भवति, बहिः आच्छादितः; तेन पशुभावयुक्ताः प्राणीः उत्पन्नाः, मार्गभ्रष्टाः। तां अपि अप्रसवां अवगम्य, अन्यां सृष्टिं चिन्तयामास; ततः, ऊर्ध्वस्रोतसां सृष्टिः अभवत्, या दिव्यसृष्टिः, शुद्धिलक्षणा। ते सुखसंपन्नाः, हर्षयुक्ताः, अन्तर्बहिः अनावृताः, प्रकाशवन्तः, स्वभावतः एवं नाम्ना प्रसिद्धाः। तदनन्तरं, तस्य चिन्तनात्, अधःस्रोतसां सृष्टिः अभवत्, या कार्यसृष्टिः, मानवसृष्टिः, तीव्रदुःखलक्षणा। ते बहिः अन्तः प्रकाशवन्तः, परंतु तमसा रजसा च अधिकाभिभूताः; पञ्चमं अनुग्रहसृष्टिः, एवं चतुर्धा सृष्टिः स्थापितम्। विपर्ययेन, शक्त्या, तुष्ट्या, सिद्ध्या च, सर्वे निर्लोभाः पुनः समवेत्य प्रवर्तन्ते। भूतादिभिः आरभ्य प्राणीः खादकाः, आचारहीनाः; प्रथमसृष्टिः महतत्त्वात्, ब्रह्मणः परमेश्वरस्य। द्वितीया सूक्ष्मभूताद् भूतसृष्टिः, तृतीयः इन्द्रियजन्यः इन्द्रियसृष्टिः। एवं प्रकृतिसृष्टिः समाप्ता, अचेतनजन्या; चतुर्थी मुख्यसृष्टिः स्थावराणां, तिर्यक्स्रोतसां पञ्चमी पशुसृष्टिः। ऊर्ध्वस्रोतसां षष्ठी दिव्यसृष्टिः, अधःस्रोतसां सप्तमी मानवसृष्टिः। अष्टमी अनुग्रहसृष्टिः, नवमी बालसृष्टिः इति कथ्यते। प्रथमत्रयः स्वाभाविकाः, अचेतनजन्याः; पंच मुख्यसृष्ट्याद्याः, बुद्धिजन्याः, विकृतिसृष्टिः इति कथ्यन्ते। आदौ, ब्रह्मा मनसः संकल्पात् समानान् सृजितवान्—सनन्दं, सनकं, सनातनं च। सृष्टिकर्ता पूर्वं ऋभुं सनत्कुमारं च सृजितवान्; सर्वे योगिनः, रागद्वेषवर्जिताः। तेषां मनः भगवति लग्नम्, सृष्ट्ये न प्रवृत्तम्; सनकादयः सृष्ट्ये अनुद्योगिनः, तत्र निर्लिप्ताः, निर्गतः।