शिवपुराणम्

स्वयम्भुवादिभिः सप्तमानवः सावर्ण्याद्याः मनवः सन्ति। तेषु सप्तमः वैवस्वतः मनुः अधुना शासनं करोति। सर्वेषु मन्वन्तरेषु सृष्टिप्रलययोः सामान्यतः घटना भवति; अतः ज्ञानी यथायोग्यं चिन्तयेत्। पूर्वकल्पे समाप्ते कालवायौ प्रवृत्ते, वनानां वृक्षमूलानि विक्षिप्तानि अभवन्। तदा दिव्येन अग्निना तृणसमा लोकाः दग्धाः, वर्षे भूमौ पतिते, समुद्राः प्लाविताः। सर्वदिशः महाप्लवेन निमग्नाः, जलानि ऊर्मिभिः विक्षिप्तानि, भुजैः परिवर्तितानि, सर्वं आच्छादितम्। प्लवस्य उग्रनर्तनस्य आरम्भे ब्रह्मा नारायणरूपं गत्वा शान्तया शयने जलमध्यम् शयनं अकरोत्। तस्मिन्नेव काले नारायणस्य सम्बन्धे मन्त्रः श्लोकः उच्चारितः। तस्य शब्दैः अर्थः प्रकटितः; शृणु, ऋषिसत्तम। जलानि 'नर' इति कथ्यन्ते; जलानि नरस्य पुत्राः। तानि तस्य शयनस्थानं; अतः सः 'नारायणः' स्मृतः। सिद्धाः प्राणिसंसारे निवसन्तः, अञ्जलिं कृत्वा, देवेशं शिवयोगनिद्रायाम् स्थितं दृष्टवन्तः। प्रभाते देवाः स्तुतिभिः तं जागरयामासुः, यथा वेदाः प्राचीनकाले सृष्ट्यादौ भगवन्तं जागरयामासुः। जागृतः सः शय्यायाः उत्थाय जलात निर्गतः, सर्वदिशः विलोकयन्, योगनिद्रया तिमिरितलोचनः। तदा सः स्वातिरिक्तं किमपि न पश्यति; विस्मयेन स्थितः, गम्भीरध्यानं प्रविष्टः। "क्व सा पुण्या रम्या विशालभूमिः, महानदीगिरिनगरवनैः शोभिता?" इति चिन्तयन् ब्रह्मा भूमेः स्थितिं न अपश्यत्; ततः सः स्वपितरं त्रिनेत्रं भगवन्तं स्मृतवान्। देवदेवस्य भवरूपस्य अनन्ततेजसः स्मरणेन, भूमिपतिः भूमिः जलमग्ना इति अवगच्छत्। तदा पृथिवीमुद्धर्तुम् इच्छन्, प्रजापतिः वाराहरूपं स्मृतवान्, यः जलविहाराय योग्यः। महापर्वतसदृशं रूपं, मेघनिनादवत् गर्जनं, नीलमेघसदृशं, भीषणदीप्तस्वरं च। स्थूलमण्डलमहत्कन्धं, विस्तीर्णं उन्नतं कटिं, ह्रस्वमण्डलजंघपादं, तीक्ष्णं वृत्तमुखं च। रक्तमणिसदृशं दीप्तनेत्रं, मण्डलभीषणं, दीर्घं विशालं शरीरं, स्थिरदीप्तकर्णं च। श्वासोत्कर्षेण समुद्रप्रलयं मथ्यमानं, कम्पितकपोलकन्धं, रोमश्च रोमाञ्चितम्। रत्नाभरणैः भूषितं, महामणिभिः अलङ्कृतं, विद्युत्प्रकाशितमेघसमूहवत् दीप्तिमान्। तद्व्याप्तमहावराहरूपं धारयित्वा, सृष्टिकर्ता अधः लोकं प्रविष्टवान् भूम्युद्धरणाय। तदा पर्वतसदृशः वाराहः अत्युत्कृष्टं दीप्तिमान् अभवत्, यथा लिङ्गरूपेण महेशपादसम्प्राप्तः। तदा भूमिधरः, जलमग्नां पृथिवीं उच्चालयन्, तुष्कैः आलिङ्ग्य, अधोलोकात उद्गतः। तं दृष्ट्वा ऋषयः, सिद्धाः, मानवलोकवासिनः हृष्टाः, नृत्यन्तः, पुष्पवर्षं कृत्वा तस्य शिरसि पुष्पाणि अर्पितवन्तः। महावाराहस्य शरीरं पुष्पैः आच्छादितं, श्यामपर्वतवत् दीप्तिमान्, पतद्वृक्षपक्षिसदृशं शोभितम्। ततः महापृथिवीं स्वस्थानं नीत्वा, महाबलवान् वाराहः स्वस्वरूपं गत्वा, भूमिं स्थिरं कृतवान्। भूमिं व्यवस्थित्य, तत्र पर्वतान् स्थापयित्वा, भूआदिभिः चतुर्लोकान् यथापूर्वं सृजितवान्। एवं, महाप्रलये मध्ये, अधः महापर्वतान् स्थापयित्वा, विश्वकर्मा पुनः चराचरं जगत् सृजितवान्। सृष्टिं विचारयन्, युक्त्या चिन्तयन्, तस्मिन्नेव क्षणे, ध्यानकाले, मोहः उत्पन्नः—तिमिररूपः। सः मोहः, महामोहः, तामिस्रः, अन्धः, पञ्चमः अज्ञानं—एते महात्मनः उत्पन्नाः। पञ्चधा स्थितं सृष्टिं, अहंकारेण ध्यानं कृत्वा, सर्वत्र तमसा आच्छादितम्, बीजं घटे यथा। अन्तः बहिः च प्रकाशः नास्ति, सर्वं स्थिरं जडम्; तेषां बुद्धिः, मुखं, इन्द्रियाणि आच्छादितानि। अतः आच्छन्नात्मनः 'प्रधानवृक्षा' इति कथ्यन्ते; तां प्रथमसृष्टिं निष्फलां दृष्ट्वा ब्रह्मा... मनसि अप्रसन्नः, द्वितीयसृष्टिं चिन्तयन्, तस्य संकल्पात् तिर्यक् प्रवाहः सृष्टिः उत्पन्ना। तिर्यग्दृष्टिः अन्तः प्रकाशः, बहिः आच्छादितः; तैः पशुरूपाणि प्राणीः उत्पन्नाः, मार्गभ्रष्टाः। तदपि निष्फलं ज्ञात्वा, अन्यां सृष्टिं चिन्तयन्, ऊर्ध्वगं प्रवाहं सृष्टिः अभवत्, या दिव्यसृष्टिः, शुद्धिसंयुक्ता। ते सुखसमृद्धाः, हर्षपूर्णाः, बहिः अन्तः च अनावृत्ताः, सर्वत्र दीप्तिमन्तः, स्वाभाविकं नाम। ततः तस्य ध्यानात् अधोगं प्रवाहं सृष्टिः, या कार्यकारी, मानवसृष्टिः, तीव्रदुःखयुक्ता। ते बहिः अन्तः च दीप्तिमन्तः, परन्तु तमसा रजसा च अधिकं आवृत्ताः; पञ्चमं कृपासृष्टिः, चतुर्विधा सृष्टिः एवं स्थापिताः। एवं शास्त्रविहितः सृष्टिप्रलयकथायाः वर्णनं समाप्तम्।