शिवपुराणम्

इत्येवमवलोक्य देवगणाः परमविक्षुब्धचित्ताः सन्तः अत्यन्तविषण्णा अभ्यधीयन्त, तदा विष्णुः महतीनां पीडानां कारणेन कोपवशात् दीर्घमुष्णश्वासं विसृजन्नुत्थितः। स तु प्राज्ञो विष्णुः महेश्वरास्त्रं ब्रह्माणि सन्नद्धमकरोत्। ततो ब्रह्मा परमक्रुद्धः समग्रं विश्वं कम्पयामास। स च भीषणं पाशुपतास्त्रं विष्णोः उरसि सन्न्यस्य तदस्त्रं दशसहस्रसूर्यसमप्रभं नभसि विराजमानमुदतिष्ठत्। तदस्त्रं सहस्रवदनं घोररूपं प्रचण्डमारुतोपमं ब्रह्मविष्ण्वोः उभयोः अपि भीषणं बभूव। एवं ब्रह्मविष्ण्वोः युद्धं परस्परनाशनाय जातम्। तदा सर्वे देवगणाः महतीं व्याकुलतां प्राप्ताः सन्दिग्धमनसोऽभवन्, ऊचुः— "मुनयः, एष राजक्लेशोपमः संकुलः!" यतः सृष्टिस्थितिसंहारतिरोभावनुग्रहाः यस्मात् प्रवर्तन्ते, तस्मै ब्रह्मणे त्रिशूलधारिणे च। तयोः अनुग्रहेण विना अत्र अन्येन केनापि अपि काष्ठाग्रस्यापि विनाशः न शक्यः, न यदृच्छया अपि। एवं भयाकुलाः देवाः शिवस्य धाम ययुः। कैलासशिखरं प्राप्य, यत्र चन्द्रशेखरः भगवान् निवसति। तं दृष्ट्वा प्रमुदिताः अमराः परमेश्वरस्य परमधाम प्राप्य, ओङ्काररूपेण प्रणम्य तद्भवनं प्रविविशुः। तत्र मण्डपमध्ये रत्नासनस्थं देवदेवं उमया सह विराजमानं दृष्टवन्तः। स तु एकेन पादेन अपरं पादं संस्थाप्य, हस्तौ पूजार्हमुद्रायुक्तौ, स्वकीयगणैः परिवृतः, सर्वमङ्गललक्षणैः विराजमानः। तं भक्त्योपेताभिः स्त्रीभिः पद्मपत्रचामरैः सेव्यमानं, वेदैः निरन्तरं स्तूयमानं, सर्वानुग्रहदायकं ईश्वररूपं सन्तं दृष्ट्वा। तद्रूपं भगवानं दृष्ट्वा, तुष्टिसलिलपूरितलोचनाः अमराः दूरात् प्रणम्य, महागणाः प्रणिपत्य नमस्कृताः। स तु प्रभुः देवगणान् निरीक्ष्य, स्वगणैः सह समीपमाह्वयत्, ततो देवगणान् हर्षयन्, देवानां शिरोमणिः गूढार्थमधुरवचनं व्याहृतवान्। "वत्साः, कुशलं वा भवताम्? ममाज्ञया जगत् देववंशश्च स्थितः किल? स्वकर्तव्ये सर्वे प्रवृत्ताः वा न वा?" "ब्रह्मविष्ण्वोः युध्दं मया पूर्वमेव ज्ञातम्, देवाः। भवद्भिः पुनः पुनः आकुलवचनैः तत् सुस्पष्टं जातम्।" एवं सौम्यस्मितेन बालस्य मधुरवाक्येन प्रभुः मातरं प्रीतिं नीत्वा, ततः देवसभां जगाम। तत्र हरिब्रह्मयोः युद्धस्थले गन्तुं, प्रभुः शतं गणपतीन् सभायामेवाज्ञापयत्। तदा तत्र परमेश्वरस्य निर्गमाय नानावाद्यनिनादः समजनि, गणेश्वराः विविधानि वाहनानि भूषणानि च धारयन्तः सज्जीभूताः। भगवान् भद्रांबिकापतिः पञ्चमण्डलशोभितं रथं समारुह्य, ओङ्काररूपं प्रारम्भादन्तं युक्तं, सर्वे देवाः, पुत्रैः गणैश्च सह, इन्द्रादयः च, तं अनुजग्मुः। परमेश्वर्या पूजितः पशुपतिः तया सह स्वगणैः युद्धभूमिं प्रायात्। तयोः युद्धं निरीक्ष्य, मेघेषु स्वं रूपं छादयामास; वाद्यरवः प्रशान्तः, गणानां घोषः च शान्तः। तदा ब्रह्मविष्णू, वीर्यश्लाघिनौ, परस्परवधाय महेश्वरास्त्रं पाशुपतास्त्रं च प्रयुक्तवन्तौ। तयोः अस्त्रज्वालाभिः ब्रह्मविष्ण्वोः त्रयो लोकाः दग्धाः, तद्विलोक्य प्रभुः भीषणं अकालप्रलयं ददर्श। स तत्र मध्ये महद्भयं स्तम्भाकारं अग्निरूपं अवयववर्जितं रूपं बभूव। तदस्त्रं, लोकनाशसमर्थं, स्फुलिङ्गमालिनं, क्षणेन पतितम्, यतः तत्र महाग्निः प्रादुरासीत्। तं विस्मयकरं, अद्भुतं, शुभं दृष्ट्वा, येन अस्त्रशमः जातः, तौ परस्परं ऊचतु— "किं एतदेतादृशं रूपम्?" "एष स्तम्भः इन्द्रियातीतः, अग्निरूपः—किं जातम्? अस्य शीर्षं च पादं च न पश्यामः।" एवं निश्चित्य, तौ वीर्यश्लाघिनौ समागत्य, शीघ्रं तद्विचारयितुं प्रस्थितवन्तौ। "आवयोः संयुक्तयोः एकं कार्यं न शक्यते," इति विष्णुः वराहरूपं गृहीत्वा मूलं द्रष्टुं गतः। तथा ब्रह्मा हंसस्वरूपं गृहीत्वा शीर्षं द्रष्टुं प्रस्थितः; हरिः पातालं विदार्य, अधस्तात् दूरं गतः। तथापि स स्तम्भः अग्निसमप्रभः न दृष्टः; श्रान्तः वराहरूपधारी हरिः प्रथमं युद्धभूमिं प्रत्यागच्छत्। तदा तव पितामहः ब्रह्मा आकाशे गच्छन्, किञ्चित्पतितां अद्भुतदर्शनीं केतकां पुष्पिकां दृष्टवान्। सा तु सुरभिणी, अव्यया, बहूनि वर्षाणि पतिता; तां दृष्ट्वा भगवाँल्लीलया चिन्तयामास किमिदानीं कर्तव्यम्। स हास्यं कृत्वा, शिरः कम्पयन्, उत्तमा केतकी पुष्पिका पतिता; स तां गृहीतुं प्रावर्तत। "कस्मात् पतसि, पुष्पराज? केन त्वं धृतः? त्वं चिरात् अनन्तस्तम्भमध्यात् पतितः।" "अतः त्वां न पश्यामि; तन्मूलदर्शनस्य आशां त्यज। तं सेवितुं हंसरूपेणाहं प्राप्तः।" "अद्य प्रभृति, मित्र, त्वं यदिच्छसि तत्कर्तव्यम्। एतत् विष्णोः सन्निधौ त्वया सह मया वक्तव्यम्।" "अन्ते स्तम्भस्य सृष्टिकर्ता दृष्टवान्; तत्राहं साक्षी, अच्युत।" इति उक्त्वा, तत्र केतकीं पुनः प्रणम्य, "आपद् धर्मार्थं मिथ्यापि उचितेति शास्त्रः।" तत्र अच्युतं श्रान्तं, महतीं श्रमक्लान्तिं प्राप्तमदृष्ट्वा, स तुष्ट्या नृत्यन्, तस्मै परं सत्यं प्रोवाच; सा ब्रह्मणः वाणी अच्युताय आसीत्।