शिवपुराणम्

अष्टौ प्रधानभूतानि, हे द्विजश्रेष्ठ, सृष्टिस्थितिसंहारकर्माणि स्वयमेव कुर्वन्ति। एतानि परस्परसमुत्थानानि, अन्योन्यं धारयन्ति, अधिष्ठानाधेयभावेन विकाराः विकारिणि एव निवसन्ति। यथा कूर्मः प्रथमं अङ्गानि प्रसार्य पुनः संहरति, एवं अव्यक्तं अपि विकारान् उत्पाद्य तान् पुनः स्वे एव संहरति। सर्वं अव्यक्तात् स्वभावानुसारं उत्पद्यते; प्रलयकाले तु क्रमशः प्रतिलोमेन एव तत्रैव लीयते। गुणाः कालप्रभावात् समाः विषमाश्च भवन्ति; गुणेषु समत्वे प्रलयः विज्ञेयः, विषमे तु सृष्टिः स्मृता। एष एव ब्रह्मणः कुक्षिः—एष ब्रह्माण्डघनं महद्ब्रह्मक्षेत्रम्; ब्रह्मा क्षेत्रज्ञः कथ्यते। तादृशानि ब्रह्माण्डकोटयः सर्वत्र विज्ञेयाः, कारणप्रधानव्याप्त्या अधस्तात्, उपरिष्टात्, तिर्यग्भूतानि स्थितानि। तत्र प्रतिक्षेत्रे चतुराननाः ब्रह्माणः, विष्णवः, शिवाश्च प्रधानात् सृज्यन्ते, शम्भोः सन्निधिं प्राप्य। महेश्वरः तु अव्यक्तात् परः सन्, अव्यक्तात् ब्रह्माण्डं सृजति; तस्मात् अण्डात् महाब्रह्मा जातः, तेनैवेमे लोकाः निर्मिताः। या प्रधानस्य सृष्टिः मया वर्णिता, सा प्रथमजा, अविज्ञातारम्भा; प्रलये तु सा सर्वथा संहृता, केवलं भगवतः लीलैव। या च कारणरूपा, अनन्तशक्तिः, निरवयवा, नित्या, शुद्धा, गम्भीरारुणवर्णा, पुरुषसंयुक्ता, सा एव ब्रह्मा, प्रधानं, प्रकृतिमूलं स्मृता। रजसः प्राधान्येन सृष्टिसंवर्धनहेतुत्वात्, सा जगतः प्रवृद्धिकारणं; आदौ अष्टविकारान् उत्पाद्य, अन्ते तान् एव संहरति। प्रधानस्थापितकारणानां सत्त्वं पुनः प्रवृत्तिश्च—एतत्सर्वं महेश्वरस्यैव इच्छया, यस्य महिमा प्रकृतेः परा। एवं सृष्टिप्रक्रियायां, भगवन्, सर्वमानवाः, कल्पभेदाश्च, तेषु च मध्यसृष्ट्युत्सृष्टयः कथय। ब्रह्मणः कालस्य परमर्धः तस्यैव कालपरिमाणं स्मृतम्; तस्यान्ते पुनः अन्यः कालः उदेति, तदा पुनः सृष्टिरपि भवति। प्रतिदिनं, ब्रह्मणः पूर्वजन्मनि, चतुर्दश मन्वन्तरचक्राणि प्रवर्तन्ते। आदिनिधनवर्जितत्वात्, अनवगाह्यत्वाच्च, मनवः कल्पाश्च पृथग्वर्णयितुं न शक्यन्ते। सर्वेषां वर्णनेऽपि, किं फलमस्ति ते श्रोतुः? तस्मात् पृथक् वर्णयितुं न समर्थोऽस्मि। अद्य वर्तमानकल्पे, सृष्टिप्रलयचक्राणि संक्षिप्तेन विधिना सन्ति। अद्य प्रवर्तमाने कल्पे 'वाराह' इति नाम्ना प्रसिद्धः; अस्मिनपि, हे द्विजश्रेष्ठ, चतुर्दश मनवः सन्ति। स्वायम्भुवाद्याः सप्तान्ताः, सावर्ण्यादयश्च—तेषु सप्तमः वैवस्वतः मनुः अधुना प्रवर्तते। सर्वेषु मन्वन्तरेषु सामान्यतया सृष्टिप्रलययोः प्रवृत्तिः दृश्यते; तस्मात् ज्ञानी तदनुसारं विचारयेत्। यदा पूर्वकल्पे समाप्ते, कालवायौ प्रवृत्ते, वनानां मूलानि समूलं निष्कृष्टानि। जगति तृणतुल्ये, दिव्याग्निना दग्धानि लोकाः; ततः वर्षे भूमौ पतिते, सागराः आपूरिताः। दिशः सर्वाः महाप्लवेन निमग्नाः, तेन स्फुरद्भुजैरिव आपः सर्वं व्याप्नुवन्। जलौघनर्तनस्य प्रवृत्ते, ब्रह्मा नारायणरूपं धारयित्वा, जलनिधौ योगनिद्रां सुखेन स्म शश्वत्। तस्मिन्काले, नारायणस्य सम्बन्धिना एष मन्त्रः पठितः; तस्यार्थं, हे मुनिश्रेष्ठ, शृणु। अपः 'नर' इति कथ्यन्ते, अपः एव नरस्य पुत्राः; तासां आश्रयत्वात् 'नारायणः' स्मृतः। सिद्धाः सत्त्वलोकवर्तिनः, कृताञ्जलिपुटाः, देवानां प्रभुं शिवयोगनिद्रायुक्तं दृष्टवन्तः। प्रभाते, देवाः स्तुतिभिः तं प्रबोधयामासुः, यथा वेदाः पुरा सृष्ट्यादिकाले प्रभुं प्रबोधयामासुः। ततः स जागृतः, शय्यायाः उत्थाय, अपाम् उदकात् निर्गतः, सर्वदिक् निरीक्ष्य, योगनिद्रालसदृशदृष्टिः। तस्मिन्काले, स्वातिरिक्तं किमपि न पश्यन्, विस्मितः उपविश्य, गम्भीरध्यानं प्रविवेश। क्व सा पुण्या, रम्या, विशालाभूमिः, महापर्वतसरित्पुरवनोपशोभिता? एवं चिन्तयन्, ब्रह्मा भूमेः स्थितिं न पश्यति स्म; तदा स्वपितरं त्रिनेत्रं भगवन्तं स्मरामास। देवदेवस्य, अनन्ततेजसः भवस्य स्मरणेन, पृथिव्याः जलनिधौ निमग्नत्वं ब्रह्मा अवगच्छत्। ततः, भूमिं उद्धर्तुम् इच्छन्, स प्रजापतिः, वाराहं दिव्यं रूपं स्मृतवान्, यः जलक्रीडायै युक्तः। स महान् पर्वतसन्निभः, मेघनिनादगर्जितः, श्यामघनसदृशः, दीप्तभीषणनादः। स्थूलमण्डलविपुलस्कन्धः, विस्तीर्णोन्नतकटिः, ह्रस्वमण्डलजङ्घोरुः, तीक्ष्णवृत्तमुखः। माणिक्यसदृशविस्फुलिङ्गलोचनः, वृत्तभीषणदृष्टिः, विशालदीर्घदेहः, स्थूलदीप्तकर्णः। श्वासप्रश्वासवेगात् प्रलयनिधिं मथन्, कम्पितगण्डस्कन्धः, रोमाञ्चिताङ्गः। एवं स भगवान् वाराहरूपं धारयन्, भूमिं उद्धर्तुं जलनिधिं विवेश, दिव्यकर्मणा लोकानां हिताय प्रवृत्तः।