शिवपुराणम्

चतुर्मुखः स ब्रह्मा भवति, कालस्वरूपेण च स एव संहरणकर्त्ता उच्यते। सहस्रशीर्षा पुरुषः स्वयम्भूः त्रिविधावस्थायाम् आत्मा सञ्जायते। सत्त्वं च रजः च ब्रह्मरूपे, कालरूपे तु तमः रजः च; विष्णोः स्वरूपे केवलं सत्त्वगुणः प्रतिष्ठितः। प्रभोः गुणानां वृद्धिः त्रिविधा दृश्यते। ब्रह्मरूपेण स जगतः सृजति, कालरूपेण तानि पुनः संहरति। पुरुषरूपे स पूर्णमुदासीनः भवति; प्रभोः क्रिया त्रिविधा इति। एवं त्रैगुण्यविभागात् ब्रह्मा त्रैगुण्यः स्मृतः, चतुर्विधभेदात् स चतुर्मूर्तिः कथ्यते। प्रथमः सन् आदिदेवः उच्यते, अजातत्वात् अजः इति श्रुतः; सर्वभूतानां रक्षणात् स प्रजापतिः स्मृतः। तस्य कवचं कनकमयः मेरुः, गर्भोदकानि समुद्राः, पर्वताः चास्य श्लेष्मपटलानि। तस्मिन्नण्डे एते लोकाः स्थिताः, तत्रैव सर्वमिदं विश्वं—चन्द्रः, सूर्यः, नक्षत्राणि, ग्रहाः, वायुः च। तदण्डं दशगुणितैः जलैः बहिः परिवेष्टितम्; तानि जलानि दशगुणितेन वह्निना पर्यस्तानि। स वह्निः दशगुणितेन वायुनाऽप्यावृतः; वायुः आकाशेन, आकाशः च प्रधानद्रव्येण। प्रधानं महत्त्वेन, महत्त्वं चाव्यक्तेन बहिः संवृतम्; एवं सप्तावरणैः अण्डं बहिः परिवेष्टितम्। एवं अष्टौ मूलतत्त्वानि सृष्टिस्थितिसंहारकर्माणि कुर्वन्ति। परस्परसमुत्थानात् तानि परस्परं धारयन्ति; उपादानाश्रयभावेन विकाराः विकारिणि एव निवसन्ति। यथा कूर्मः प्रथमं अङ्गानि प्रसारयति, पुनः संहरति, एवं अव्यक्तं तु विकारान् उत्पाद्य पुनः संहरति। सर्वं अव्यक्तात् स्वभावेन उत्पद्यते; प्रलयकाले तु क्रमशः प्रतिलोमेन लीयते। गुणाः कालप्रभावात् विषमाः समाः वा भवन्ति; गुणेषु समत्वे प्रलयः विज्ञेयः, विषमत्वे सृष्टिः स्मृता। एष एव ब्रह्मणः गर्भः—एष घनाण्डः ब्रह्मक्षेत्रम्; ब्रह्मा क्षेत्रज्ञः उच्यते। एवं तादृशानां ब्रह्माण्डानां कोटयः सर्वत्र ज्ञेयाः, प्रधानव्याप्त्या अधस्तात्, उपरि, तिर्यग् च स्थिताः। प्रत्येकस्मिन्नेव चतुर्मुखब्रह्माणः, विष्णवः, शिवाः च प्रधानात् सृज्यन्ते; एवं शम्भुप्रसादेन सन्तिष्ठन्ति। स महेश्वरः अव्यक्तात् परः, अव्यक्तात् अण्डं सृजति; अण्डात् महाब्रह्मा जायते, तेनैव लोका निर्मीयन्ते। एषा मया वर्णिता प्रधानस्य सृष्टिः प्रथमः, अचेतना; प्रलयकाले सा सम्यग् लीयते, ईश्वरलीलैव सा। यदेतत् कारणमपारं स्मृतम्—ब्रह्मा, प्रधानं, प्रकृतिप्रभवः—अनाद्यन्तं, अनन्तवीर्यं, शुद्धं, गम्भीररक्तं, पुरुषसंयुक्तम्। उत्पादकत्वात्, रजसः प्राधान्यात्, स जगतो विस्तारवृद्धिकरणम्; आदौ अष्टविकारान् उत्पाद्य, अन्ते तान् पुनः संहरति। प्रधानसंस्थापितानां कारणानां स्थितिः, पुनः प्रवृत्तिः च—एष सर्वः महेश्वरस्यैव इच्छया, यस्य महिमा प्रकृत्याः परः। इदानीं सर्वेषां मनूनां, कल्पविभागानां, तेषु च सर्गप्रत्यसर्गाणां वर्णनं मे कथय। ब्रह्मणः कालस्य परमर्धः तस्यावधिः इति स्मृतः; तस्य समाप्तौ अन्यः कालः उत्पद्यते, तदा पुनः सृष्टिः भवति। प्रतिदिनं, प्रत्येकस्य ब्रह्मणः पूर्वजन्मनि, चतुर्दश मनुवर्ताः प्रवर्तन्ते। अनादित्वात्, अनन्तत्वात्, अज्ञेयत्वाच्च, मनवः कल्पाः च पृथक् न शक्यन्ते वचसा वर्णयितुम्। सर्वे अपि उक्ताः सन्ति, किं तु श्रोतुः किं फलम्? तस्मात् पृथक् न वर्णयितुं शक्नोमि। अस्मिन्प्रवर्तमाने कल्पे, सर्गप्रलयचक्रं संक्षेपेण प्रवर्तते। अयं कल्पः 'वराहकल्प' इति नाम्ना प्रसिद्धः; अस्मिनपि, द्विजश्रेष्ठ, चतुर्दश मनवः सन्ति। स्वायम्भुवाद्याः सप्तमानवः सावरिण्यादयः च; तेषु सप्तमः वैवस्वतः इति नाम्ना वर्तमानः। सर्वेषु मन्वन्तरेषु सर्गप्रलयौ साधारणतः प्रवर्तेते; तस्मात् ज्ञानी तदनुसारं विचारयेत्। पूर्वकल्पे समाप्ते, कालवायौ प्रवृत्ते, वनानां मूलानि उन्मूलितानि। लोकाः तृणसमानदुर्बलाः दिव्याग्निना दग्धाः; ततः वर्षे पृथि्व्यां समुद्राः अतीव व्याप्ताः। सर्वदिक् महाप्लवेन निमग्ना, तटितरङ्गैः, भ्रमणबाहुभिः जलानि सर्वं व्याप्य स्थितानि। प्रचण्डप्लवविलासे प्रवृत्ते, ब्रह्मा नारायणत्वं गत्वा, तस्मिन्स्वोदके शान्तया शयने शिशे। तदा नारायणस्य सम्बन्धे अयं मन्त्रः श्लोकः उच्चारितः; तं शृणु, मुनिश्रेष्ठ, यस्य अक्षरैः अर्थः सूचितः। 'नर' इति जलानां नाम, जलानि च नरस्य अपत्यानि; तानि च तस्य शयनस्थानम्, तस्मात् नारायणः स्मृतः। सिद्धगणाः भूर्लोके निवसन्तः, कृताञ्जलयः, देवनाथं शिवयोगनिद्रायाम् अपश्यन्। प्रातःकाले देवाः स्तुतिभिः तमुत्थापयामासुः, यथा वेदाः प्राचीनकाले प्रभोः सृष्ट्यादौ च तत्कुर्वन्ति।