शिवपुराणम्

एकादशं तु मनः, स्वगुणयुक्तं द्वैधभावं च, तस्मात् तमसि संयुक्तेऽहंकारे सूक्ष्मभूतानि समुत्पद्यन्ते। तेषां भूतानां मध्ये आद्यं तन्मात्रं प्रथमं संज्ञायते, तस्मात् केवलं शब्दः सम्पद्यते, ततोऽकाशः उत्पद्यते। आकाशात् स्पर्शः, तस्मात् वायुः, वायोः रूपं, ततोऽग्निः, अग्नेः रसः उत्पद्यते। रसेभ्यः आपः, ताभ्यः गन्धः, गन्धात् पृथिवी, एतेभ्यः भूतगणात् सर्वाणि चराचराणि भूतानि जायन्ते। पुरुषस्य सन्निधौ, अव्यक्तस्य च प्रसादेन, महतः आरभ्य विशेषान्तं जगदण्डः उत्पाद्यते। तस्मिन् अण्डे यदा ब्रह्मणः कार्यं करणं च सिद्धं भवति, तदा क्षेत्रज्ञः ब्रह्मा नाम्ना तत्र महतीं वृद्धिं प्राप्नोति। स शरीरवान् आद्यः, स एव पुरुषः उच्यते, स प्रजापतिः, सृष्ट्यादौ ब्रह्मा उत्पद्यते। तस्य भगवतः रूपं ज्ञानवैराग्यचिह्नितं दृश्यते, तस्य बुद्धिः पुण्यैश्वर्यप्रदायिनी ब्राह्मी स्यात्, यजमानस्य गर्वाय। अव्यक्तात् यत् किञ्चिन्न मनसा इच्छति, तत् एव जायते; स स्वधर्मेण त्रिगुणाधीनः स्वाम्येन तद् विकारयति। स त्रिधा आत्मानं विभज्य, त्रिषु लोकेषु प्रवर्तते; सृजति, ग्रसते, पश्यति च, एतेन त्रयात्मना स्वयम्। चतुर्मुखः स ब्रह्मा, कालरूपेण संहर्ता, सहस्रशीर्षः पुरुषः स्वयम्भूः त्रिधा स्थितः। सत्त्वं रजश्च ब्रह्मा, कालरूपेण तमः रजश्च; विष्णोः रूपे केवलं सत्त्वमेव, गुणवृद्धिः त्रीधैव भगवतः। ब्रह्मरूपेण लोकान् सृजति, कालरूपेण तान् संहरति च; पुरुषरूपेण तु उदासीनः, भगवतः क्रिया त्रैविध्या। एवं त्रीगुणत्वात् ब्रह्मा त्रिगुणः उच्यते, चतुर्विधत्वात् च चतुर्धा विभाव्यते। स आद्यत्वात् आदिदेवः, अजत्वात् अजः, सर्वभूतपालकत्वात् प्रजापतिः स्मृतः। तस्य स्वर्णमयः मेरुः कोशः, गर्भजलानि सागराः, पर्वतानि च तस्य कलापाः। तस्मिन्नण्डे एते लोकाः, तत्रैवेदं विश्वं सम्पूर्णं, चन्द्रः, सूर्यः, तारा, ग्रहाः, वायुः च अन्तर्भूताः। अण्डं दशगुणितैः जलैः बहिः परिवृतम्, तानि जलानि दशगुणेन वह्निना बहिः परिवेष्टितानि। तं वह्निं दशगुणेन वायुणा बहिः परिवृतम्, वायुश्चाकाशेन, आकाशः तन्मात्रेण, तन्मात्रं महता, महत् अव्यक्तेन च बहिः परिवृतम्। एवम् अण्डं सप्तभिः आवरणैः बहिः परिवृतम्। एवं अष्टौ प्रकृतयः सृष्टिस्थितिसंहारकर्माणि कुर्वन्ति, हे द्विजश्रेष्ठ। एते परस्परं उत्पाद्य, परस्परं धारयन्ति; उपादानोपादेयभावेन विकाराः विकारिणि एव स्थिताः। यथा कच्छपः प्रथमं अङ्गानि प्रसारयति, पश्चात् संगृह्णाति, तथा अव्यक्तं विकारान् उत्पाद्य, पुनः स्वे स्वे आत्मनि संगृह्णाति। सर्वं अव्यक्तात् स्वभावानुसारं जायते; लयकाले तु विपरीतक्रमेण लीयते। गुणाः कालप्रभावात् समाः वा विषमाः वा भवन्ति; गुणेषु समत्वे प्रलयः विज्ञेयः, विषमे सृष्टिः स्मृता। एषा ब्रह्मणो योनिर्भवति—एतदण्डं घनं ब्रह्मक्षेत्रम्; ब्रह्मा तु क्षेत्रज्ञः उच्यते। एतेषां अण्डानां कोटयः सर्वत्र विज्ञेयाः, प्रधानव्याप्त्या, अधः, ऊर्ध्वं, तिर्यक् च स्थिताः। तत्र चतुर्मुखब्रह्माणः, विष्णवः, शिवाश्च प्रधानेन निर्मीयन्ते, शम्भोः सन्निधिं प्राप्ताः। महेश्वरः अव्यक्तात् परः, अव्यक्तात् अण्डं सृजति; अण्डात् महाब्रह्मा जायते, तेन एते लोकाः सृज्यन्ते। एषा मया वर्णिता प्रधानस्य सृष्टिः आद्या, अचेतनारम्भा; प्रलये तु सा सर्वथा लीयते, भगवत्स्पन्दनरूपेण। यत् अनन्तकारणं स्मृतं—ब्रह्मा, प्रधानं, प्रकृतिः—अनाद्यन्तम्, अनन्तवीर्यं, शुद्धं, गम्भीररक्तं, आत्मना संयुक्तम्। रजसः प्रवृद्ध्या उत्पादकत्वेन, लोकस्य विस्तारहेतुत्वेन, आदौ अष्टविकारान् उत्पाद्य, अन्ते तान् एव संगृह्णाति। प्रधानस्थापितानां कारणानां सत्त्वं, प्रवृत्तिः, पुनः प्रवृत्तिश्च, एषा सर्वा महेश्वरस्य इच्छया, यस्य महिमा प्रकृतेः परा। एवं श्रुत्वा, स मां पप्रच्छ—"सर्वान् मनून्, कल्पविभागांश्च, मध्ये सर्गप्रतिसर्गांश्च ब्रूहि।" ब्रह्मणः कालस्य परमर्धः तस्यावधिः परिगण्यते; तस्यान्ते पुनः कालो जायते, तदा प्रतिसर्गः भवति। प्रतिदिनं, ब्रह्मणः पूर्वजन्मनि, चतुर्दश मन्वन्तराणि प्रवर्तन्ते। ते मनवः कल्पाश्च अनाद्यन्ताः, सर्वथा अविज्ञेयाः, पृथक्कथनं न शक्यते। सर्वे अपि उक्ताः स्युः, किं फलमस्ति ते श्रोतुः? अतः पृथग्वर्णनं न शक्यते। अद्य प्रवर्तमानस्य कल्पस्य सर्गप्रलयचक्रं संक्षेपेण प्रवर्तते। प्रवर्तमानः कल्पः 'वाराह' इति नाम्ना विख्यातः; तस्मिनपि, द्विजश्रेष्ठ, चतुर्दश मनवः सन्ति।