शिवपुराणम्

एकस्मात् अन्योन्यसमुत्थानाः, अन्योन्यपालकाः, अन्योन्यवृद्धिकाः, अन्योन्यनिष्ठाश्च त्रयः देवाः—ब्रह्मा, विष्णुः, रुद्रश्च—समुत्पद्यन्ते। कदाचित् ब्रह्मा, कदाचित् विष्णुः, कदाचित् रुद्रः स्तूयते; तेन तेषां न श्रेष्ठता वर्ध्यते, न च ऐश्वर्यम्। ये तु मूढाः कलहेन युक्ताः तान् वाक्यैः निन्दन्ति, ते निःसंशयं दानवभूतगणत्वं यान्ति। महेश्वरः तु त्रिगुणातीतः, चतुर्धा स्वरूपः, सर्वस्य आधारः, सर्वपालकशक्तेः कारणं च अस्ति। स एव आत्मा, क्रीडार्थं जगत् सृष्ट्वा, प्रकृतिपुरुषविश्वेषु ईश्वरत्वेन प्रतिष्ठितः। सः परमेश्वरः, सर्वातीतः, नित्यः, निर्गुणः, स एव सर्वस्य आधारः, सारः, नियन्ता च अस्ति। अतः महेश्वरः, प्रकृतिः, पुरुषः, सदाशिवः, विष्णुः, ब्रह्मा च—एते सर्वे सर्वव्यापिनः शिवात् एव उत्पद्यन्ते। प्रधनात् आदौ वृद्धिः, कीर्तिः, बुद्धिः, महत्त्वं च समुत्पन्नम्; महतः चलनात् त्रिविधः अहंकारः जातः। अहंकारात् पंचमहाभूतानि, तन्मात्राणि, इन्द्रियाणि च जातानि; सत्त्वप्रधानात् अहंकारात् सत्त्विकः सर्गः प्रादुर्भूतः। सः सत्त्विकः सर्गः 'वैकारिक' इति कथ्यते, यः एकैवावेक्षणेन उत्पद्यते—पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च। एकादशः मनः, स्वगुणयुक्तं द्विविधस्वभावं च; तमसा युक्तात् अहंकारात् तन्मात्राणि जातानि। यतः सः प्रथमः, तस्मात् 'प्रधान' इति कथ्यते; तस्मात् केवलं शब्दः, तस्मात् आकाशः सृज्यते। आकाशात् स्पर्शः, स्पर्शात् वायुः, वायोः रूपः, रूपात् अग्निः, अग्नेः रसः उत्पन्नः। रसं जलानि, जलात् गन्धः, गन्धात् पृथिवी जाताः; पंचभ्यः महाभूतेभ्यः चराचरं जगत् अभवत्। पुरुषस्य सन्निधिना, अव्यक्तस्य च अनुग्रहात्, महतः आरभ्य विशेषपर्यन्तं, ते समष्ट्यण्डं उत्पादयन्ति। तस्मिन् अण्डे, ब्रह्मणः कार्यकरणयोः सिद्धौ, क्षेत्रज्ञः ब्रह्मा तत्र महता वर्धितः। सः शरीरवान् आद्यः, 'पुरुष' इति कथ्यते; सः एव सृष्टिकर्ता, आदौ ब्रह्मा अभवत्। तस्य भगवतः प्रतिमा ज्ञानवैराग्यचिह्निता; बुद्धिः धर्मैश्वर्यप्रसूता ब्राह्मी इति उच्यते, यज्ञेषु गर्विणः। अव्यक्तात्, यत् यत् सः मनसा इच्छति, तत् तत् जायते; सः स्वामी, गुणत्रयाधीनता-स्वभावेन तद् रूपयति। सः त्रिधा आत्मानं विभज्य, त्रिषु लोकेषु प्रवर्तते; सः सृजति, संहरति, पश्यति च, एतेन त्रयेण स्वयमेव। चतुर्मुखः सः ब्रह्मा, कालरूपेण 'संहर्ता' इति कथ्यते; सहस्रशीर्षा पुरुषः त्रिधा स्वयम्भूः। सत्त्वं रजः च ब्रह्मा, कालरूपेण तमः रजः च; विष्णुरूपेण केवलं सत्त्वगुणः, गुणवृद्धिः त्रिधा ईश्वरे। ब्रह्मरूपेण लोकसृष्टिः, कालरूपेण संहारः; पुरुषरूपेण उदासीनः, ईश्वरस्य क्रिया त्रिधा। एवं त्रैगुण्येन ब्रह्मा 'त्रिगुणात्मकः' इति कथ्यते; चतुर्धा भेदात् 'चतुर्धा' इति प्रसिद्धः। सः आद्यत्वात् 'आदिदेवः', अजत्वात् 'अजः' इति कथ्यते; सर्वभूतपालकत्वात् 'प्रजापतिः' स्मृतः। तस्य स्वर्णमयः मेरुः कोशः, गर्भोदकानि सागराः, पर्वताः च तस्य झिल्लिकाः। तस्मिन्नण्डे एते लोकाः, तत्रैव समस्तं विश्वम्—चन्द्रः, सूर्यः, नक्षत्राणि, ग्रहाः, वायुः च स्थिताः। तदण्डम् बहिः दशगुणेन जलैः परिवृतम्; तानि जलानि दशगुणेन वह्निना आवृतानि। सः वह्निः दशगुणेन वायुनाऽपि बहिः परिवृतः; वायुः आकाशेन, आकाशः प्रधानेन चावृतः। प्रधानं महता परिवृतम्, तत् च अव्यक्तेन; एवं सप्तभिः आवरणैः अण्डं बहिः परिवृतम्। एवं अष्टौ प्रधानानि सन्ति, यैः सृष्टिपालनसंहारकृत्यं क्रियते, द्विजोत्तम। एते परस्परसमुत्थानाः, अन्योन्यपालकाः; अधिष्ठानाधेयभावेन विकाराः विकारिणि एव स्थिताः। यथा कूर्मः प्रथमं अङ्गानि प्रसारयति, पश्चात् संहरति, तथैव अव्यक्तं विकारान् उत्पाद्य पुनः संहरति। सर्वं अव्यक्तात् स्वभावानुसारं उत्पद्यते; प्रलयकाले तु विपरीतेन क्रमणा लीयते। कालप्रभावात् गुणाः समाः असमाः वा भवन्ति; गुणेषु समत्वे प्रलयः, विषमे सर्गः इति ज्ञेयम्। एष एव ब्रह्मणः गर्भः—एतत् घनमण्डं, ब्रह्मणः महत् क्षेत्रम्; ब्रह्मा क्षेत्रज्ञः इति कथ्यते। एवंविधानि अनन्तकोट्यण्डानि विज्ञेयानि, सर्वत्र प्रधानेन व्याप्य, ऊर्ध्वाधः तिर्यग् च स्थितानि। प्रतिस्थानेषु चतुर्मुखब्रह्माणः, विष्णवः, शिवाश्च प्रधानेन सृज्यन्ते, शम्भोः सन्निधिं प्राप्य। सः महेश्वरः, अव्यक्तात् परः, अव्यक्तात् अण्डं सृजति; तस्मादण्डात् महाब्रह्मा जायते, तेनैव एते लोकाः निर्मीयन्ते। एषा या प्रधानेन सृष्टिः मया वर्णिता, सा आद्या, अचेतनारम्भा; अन्ते महाप्रलये सा सर्वथा लीयते, ईश्वरस्य केवलं लीलारूपा।