शिवपुराणम्

कदा चित् गुणानां सम्यग्वैषम्ये सति, भेदाभावेन, तमसि प्रवर्तमाने, एकस्मिन् निःश्वासे सागरे शान्ते, किञ्चिदपि न दृश्यते स्म। तस्मिन्नदृश्ये जगति केवलं परमेश्वर एवास्ति स्म, स सर्वां रात्रिम् उपासते स्म, तां परमां माहेश्वरीं। अथ रात्र्यतीते परमेश्वरः मायाशक्त्या प्रधानं च पुरुषं च प्रविश्य तौ चोदयति स्म। तदा पुनः परमेश्वरस्याज्ञया सृष्टिः अव्यक्तात् समुत्पद्यते, सर्वभूतानां उत्पत्तिलयौ च प्रवर्तेते। सर्वलोकातिरिक्ताय तस्मै नमः, यस्यैकस्य शक्त्यंशे सर्वमिदं विश्वं सर्वाश्चर्यभरितं सर्वाभिवृद्धकामं समाहितम्, ये मार्गविदः तं मार्गेश्वरं स्वरूपं च वदन्ति। पुरुषस्थापनात् पूर्वं, अव्यक्तात् प्रभोः आज्ञया बुद्ध्यादीनि विकारसहितानि तन्मात्रपर्यन्तानि क्रमशः समुत्पन्नानि। तेषां तु विकाराणां मध्ये रुद्रविष्णुपितामहाः सर्वकारणभूताः त्रयो देवाः अभवन्। स सर्वलोकेषु व्यापनशक्तिमान्, तुल्यज्ञानः, नित्येश्वरः, अणिमादिसिद्धिसंपन्नः च। सृष्टिस्थितिलयाख्येषु त्रिषु कर्मसु महेश्वरः स्वाधिकारसहितः तेषां कारणं प्रीतिदाता च। कल्पान्ते तेषां वैरभावद्बुद्धिभ्रमात् स तेषां सृष्टिस्थितिलयान् पृथक् पृथग् नियोजयामास। एते परस्परसमुत्पन्नाः, परस्परं पालयन्ति, परस्परं वर्धयन्ति, परस्परभक्ताश्च। कदाचित् ब्रह्मा, कदाचित् विष्णुः, कदाचित् रुद्रः स्तूयते; तेन न तेषां श्रेयः न च ऐश्वर्यं वर्धते। मूढाः कलहे रताः तान् वाक्यैः निन्दन्ति; ते निःसन्देहं पिशाचभूतत्वं यान्ति। महेश्वरः तु त्रिगुणातीतः, चतुर्व्यूहः, सर्वाधारः, सर्वधारकशक्तिसम्भूतिहेतुः च। एष एव आत्मा, यः लीलया जगत् सृजति, प्रकृतिपुरुषविश्वेषु त्रिषु ईश्वररूपे प्रतिष्ठितः। स एव सर्वातीतः, नित्यः, निष्कलः, परमेश्वरः, स एव तस्य आधारः, सारः, नियन्ता च। तस्मात् महेश्वरः, प्रकृतिः, पुरुषः, सदाशिवः, विष्णुः, ब्रह्मा च—एते सर्वे सर्वव्यापिनः शिवात् एव उत्पद्यन्ते। प्रधानात् आदौ वृद्धिः, कीर्तिः, बुद्धिः, महत्तत्त्वं च समुत्पन्नम्; महत्तत्त्वस्य चोदनया त्रिविधं अहंकारः अभवत्। अहंकारात् तत्त्वानि, तन्मात्राणि, इन्द्रियाणि च अभवन्; सत्त्वप्रधानात् अहंकारात् सात्त्विकः सर्गः जायते। स सात्त्विकः सर्गः वैकारिकः इति कथ्यते, तत्र पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च एकैकेनैव समुत्पन्नानि। एकादशं मनः, स्वगुणयुक्तं द्विविधं; तमसा सह अहंकारात् पञ्च तन्मात्राणि अभवन्। तत्र तत्त्वानां मध्ये आद्यं तत्त्वं महत्तत्त्वम्; तस्मात् केवलं शब्दः, तस्मात् आकाशः अभवत्। आकाशात् स्पर्शः, स्पर्शात् वायुः, वायोः रूपः, रूपात् अग्निः, अग्नेः रसः अभवत्। रसात् आपः, आपः गन्धः, गन्धात् पृथिवी अभवत्; तत्त्वेभ्यः चराचराणि भूतानि। पुरुषसंनिधानेन, अव्यक्तस्य च प्रसादेन, महत्तत्त्वात् विशेषपर्यन्तं तैः ब्रह्माण्डं उत्पाद्यते। तस्मिन्नण्डे ब्रह्मणः कारणकार्ये सिद्धे, क्षेत्रज्ञः ब्रह्मा नाम्ना तत्रैव महत्त्वं गच्छति। स देहवान् प्रथमः, स एव पुरुषः इति कथ्यते। स भूतानां आदिस्रष्टा, आदौ ब्रह्मा एव अभवत्। तस्य प्रभोः रूपं ज्ञानवैराग्यलक्षणम्; बुद्धिः धर्मैश्वर्यप्रदायिनी ब्राह्मी यज्ञगर्विणः। स अव्यक्तात् मनसा यत् इच्छति तत् जायते; स स्वामी सन् तद् गुणत्रयाद्, आश्रयात्, स्वभावात् च विकारयति। स त्रिधा आत्मानं विभज्य त्रिषु लोकेषु प्रवर्तते; तैः त्रिभिः सृष्टिं करोति, ग्रसते, निरीक्षते च। स चतुर्मुखो ब्रह्मा, कालरूपेण समाप्तिकर्ता; सहस्रशीर्षा पुरुषः त्रिधा स्वयम्भूः। सत्त्वं च रजः ब्रह्मा, कालरूपेण तमः रजः च; विष्णोः रूपे केवलं सत्त्वं प्रवर्तते; गुणवृद्धि त्रिधा ईश्वरस्य। ब्रह्मरूपेण स जगत् सृजति; कालरूपेण तान्यपि संहरति। पुरुषरूपेण स सर्वथा उदासीनः; ईश्वरस्य क्रिया त्रिविधा। एवं त्रैगुण्येन ब्रह्मा त्रैगुण्यः इति कथ्यते; चतुर्विधेन भेदेन चतुर्व्यूहः इति प्रसिद्धः। आद्यत्वात् स आद्यदेवः; अजत्वात् अजः स्मृतः; सर्वभूतपोषणात् प्रजापतिः इति कथ्यते। तस्याण्डस्य कवचं सुवर्णमयः मेरुः, गर्भोदकानि समुद्राः, पर्वतानि च तस्य झिल्ली। तस्मिन्नण्डे एते लोकाः, तत्रैवेदं विश्वं समाहितम्—चन्द्रमा, सूर्यः, नक्षत्राणि, ग्रहाः, वायुः च। तदण्डं दशगुणेन जलैः बहिः परिवृतम्; तानि जलानि दशगुणेन वह्निना बहिः परिवेष्टितानि। तं वह्निं दशगुणेन वायुः बहिः परिवेष्टयति; वायुः आकाशेन, आकाशः महत्तत्त्वेन, महत्तत्त्वं च अव्यक्तेन बहिः परिवेष्टितम्। एवं सप्तभिः आवरणैः तदण्डं बहिः परिवृतम्।