शिवपुराणम्

यत्र कृत्यं दृश्यते, तत्र कारणं बुद्धिमत् आवश्यकं इति प्रतिपद्यते। जगत् हि परिणामरूपम्, अङ्गसंयुक्तम्, कर्तरि निर्भरम्। अतः शक्तिमान्, स्वतन्त्रः, सर्वशक्तिमान्, सर्वज्ञः, अनाद्यन्तः, परमेश्वर्यायुक्तः स एव जगतः कर्ता, महादेवः, परमेश्वरः; स एव सर्वस्य रक्षकः च संहारकः च, तेन क्रमः स्पष्टः। प्रधानस्य विकारः, पुरुषस्य च क्रिया, सत्यम् सदा आदेशेन एव तस्य सत्यस्य प्रवर्तते। एवं, एषा नित्या सिद्धान्तः विवेकिनां मनसि स्थितः; अल्पबुद्धिः तु एतद् सिद्धान्तम् आश्रित्य न प्रवर्तते। सृष्ट्याद्यन्ते महाप्रलयपर्यन्तम्, सर्वम् एतत् ब्रह्मणः शतं दिव्यवर्षाणि तिष्ठति। ब्रह्मा योऽव्यक्तसमुत्पन्नः, तस्य एषा परमायुः, यत् 'परम्' इति उच्यते, तस्य अर्धम् 'परार्धः' इति प्रसिद्धम्। द्वयोः परार्धयोः अन्ते, प्रलयकाले, अव्यक्तम् आत्मनोऽपि परिणामम् गृहित्वा, स्वस्मिन एव स्थितम्। यदा अव्यक्तम् आत्मनि स्थितम्, परिणामः च निवृत्तः, प्रधानः पुरुषः च तदानीं समानरूपेण सह स्थितौ। तौ द्वौ, तमः च सत्त्वगुणः च, सम्यक् स्थितौ, न वर्धनं न क्षयः, परस्परम् मिश्रितौ, अनन्तौ। तदा गुणानां समत्वे, भेदाभावे, तमसि प्रवर्तमाने, एकस्य निःश्वासविहीनस्य सागरस्य शान्तौ, किञ्चित् न दृश्यते। यदा जगत् अदृश्यं, तदा केवलः परमेश्वरः एव अस्ति, सर्वरात्रिं पूजयन्, परममाहेश्वरीम्। रात्रेः समाप्तौ, परमेश्वरः मायया शक्त्या, प्रधानम् पुरुषम् च प्रविश्य तौ चोदयति। तदा पुनः परमेश्वरस्य आदेशेन, अव्यक्तात् सृष्टिः प्रवर्तते, सर्वभूतानां उत्पत्तिः च विनाशः च। नमः तस्मै, यो सर्वलोकात् अत्यन्तं भिन्नः, यस्य एकस्य शक्तेः अंशे सर्वं विश्वम् अद्भुतैः, वर्धमानैः कामैः सहितं, पूर्णम् स्थितम्; यं मार्गविदः 'मार्गनाथं' आत्मानं च इति वदन्ति। पुरुषस्य स्थापने पूर्वम्, अव्यक्तात् भगवतः आदेशेन, बुद्धिः च अन्ये विकाराः, तत्त्वपर्यन्तम्, तेषां विकारैः सहिताः, क्रमशः उत्पन्नाः। तेषां विकाराणां तः, रुद्रः, विष्णुः, पितामहः (ब्रह्मा) च, सर्वकारणरूपेण, त्रयो देवाः, उत्पन्नाः। सः सर्वलोकान् व्यापयितुं अनवच्छिन्नशक्तिः, अतुलज्ञानः, नित्यैश्वर्यः, अणिमाद्यैः सिद्धिः च अस्ति। सृष्टि-स्थिति-प्रलयानि त्रि कर्माणि, महेश्वरः, स्वैश्वर्यसहितः, तेषां कारणः, तेषां अनुग्रहदाता च। कल्पान्ते, तेषां वैरस्यात्, भ्रमात् च, सः तेषां प्रत्येकस्य, सृष्टि-स्थिति-प्रलयानां कृत्यं न्यग्नयत्। तः त्रयः परस्परम् उत्पद्यन्ते, परस्परं धारयन्ति, परस्परं वर्धयन्ति, परस्परं समर्पिताः च। कदाचित् ब्रह्मा, कदाचित् विष्णुः, कदाचित् रुद्रः स्तूयते; तेन न तेषां श्रेष्ठता न ऐश्वर्यं वर्धते। मूढाः विवादासक्ताः, तान् शब्दैः निन्दन्ति; ते निःसंशयं राक्षसाः, पिशाचाः च भवन्ति। महेश्वरः, त्रिगुणातीतः, चतुर्व्यूहः, सर्वाधारः, सर्वशक्तिप्रभवकारणम्। एष आत्मा, क्रीडायै जगत् सृजितवान्, तेषु त्रिषु—प्रकृतिपुरुषविश्वेषु—ईश्वररूपेण स्थितः। सः सर्वातीतः, नित्यः, निष्कलः, परमेश्वरः; स एव तेषां आधारः, सारः, नियन्ता च। अतः महेश्वरः, प्रकृतिः, पुरुषः, सदाशिवः, विष्णुः, ब्रह्मा च, सर्वं शिवात् व्याप्य उत्पन्नम्। प्रधानात् आदौ वृद्धि, कीर्ति, बुद्धिः, महत्तत्त्वम् च उत्पन्नम्; महत्तत्त्वस्य विक्षेपात्, अहङ्कारः त्रिविधः उत्पन्नः। अहङ्कारात् तत्त्वानि, सूक्ष्मतत्त्वानि, इन्द्रियाणि च उत्पन्नानि; सत्त्वप्रधानस्य अहङ्कारात् सात्त्विकः जनः उत्पाद्यते। सात्त्विकसृष्टिः, वैकारिका नाम, एकस्माद् एव उत्पन्ना—पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि। एकादशः मनः, स्वगुणयुक्तम्, द्विरूपम्; तमस्संयुक्तस्य अहङ्कारात्, सूक्ष्मभूतानि उत्पाद्यन्ते। यत् तत्त्वेषु प्रथमम्, तद् 'महाभूतम्' इति कथ्यते; तस्मात् केवलं शब्दः उत्पाद्यते, तस्मात् आकाशः। आकाशात् स्पर्शः, स्पर्शात् वायुः, वायोः रूपम्, रूपात् अग्निः, अग्नेः रसः। रसात् आपः, आपः गन्धः, गन्धात् पृथिवी; तत्त्वेभ्यः सर्वाणि चराचराणि उत्पाद्यन्ते। पुरुषस्य उपस्थित्या, अव्यक्तस्य अनुग्रहात्, महत्तत्त्वात् विशेषपर्यन्तम्, तानि ब्रह्माण्डम् उत्पादयन्ति। तस्मिन् अण्डे, ब्रह्मणः कार्यकरणयोः सिद्धौ, क्षेत्रज्ञः ब्रह्मा नाम, तत्र महता अभवत्। सः शरीरयुक्तः, प्रथमः, 'पुरुषः' इति कथ्यते; सः प्रजापतिः, आदौ ब्रह्मा अभवत्। भगवतः रूपं ज्ञानवैराग्यचिह्नितम्; बुद्धिः, धर्मैश्वर्यप्रदायिनी, ब्राह्मी, यज्ञप्रियस्य। अव्यक्तात्, यद् यत् सः मनसा इच्छति, तत् उत्पाद्यते; स्वामी सन्, तद् त्रिगुणैः, आश्रयैः, स्वभावेन च परिवर्तयति। सः त्रिधा आत्मानं विभज्य, त्रिलोक्यां प्रवर्तते; तैः त्रिभिः, स्वयं सृजति, ग्रसति, निरीक्षते। एवं, शास्त्रस्य उक्तानुसारं, जगत् सृष्टिस्थितिप्रलयः, तत्त्वोत्पत्तिः, देवत्रयस्य कृत्यविभागः, परमेश्वरस्य ऐश्वर्यं च, एकस्मिन शिवे सर्वं स्थितम् इति, धर्मज्ञैः श्रद्धया कथ्यते।