शिवपुराणम्

नमः स तस्मै महाशङ्कराय, यः विश्वात्मा, यस्य शक्तिः क्रिया-काल-स्वरूपा च प्रकृतिः; यस्य केवलाज्ञया सर्वं जगद् व्यवह्रियते, या आज्ञा न कदापि लङ्घ्यते। स एव परमेश्वरः, स्वेच्छया समस्तं विश्वं सृष्ट्वा पुनः संहृत्य, स्वाज्ञया परमं लीलाविलासं करोति। किं तस्य लीलायाः स्वरूपं? किं तत् यदादौ प्रववर्त्तत? केन सर्वं व्याप्तं, केन च पुनः सर्वं निगीर्यते, यस्य उदरं महत्? आदौ शक्तिरेवोत्तिष्ठति, या शान्तातीतावस्थां अतिक्रान्ता; ततो मायायाः, ततोऽव्यक्तस्य, शिवात् शक्तिसम्पन्नात् प्रभोः उत्पत्तिः। शक्तेः शान्तातीतावस्था, ततः क्रमशः शान्तिः, ततो ज्ञानावस्था, तस्मात् स्थित्यवस्था जायते। तस्मात् स्थित्यवस्थायाः, संहृत्यवस्था प्रादुर्भवति; एवं संक्षेपेण, भगवता प्रेरितं सृष्टिक्रमः निर्दिष्टः। स्वाभाविकेनेव क्रमेण एताः अवस्थाः उत्पद्यन्ते; विपरीतेन लीयन्ते। पञ्चविधात् अन्यः कश्चन कर्ता न स्वीक्रियते। अतः, एतेन पञ्चशक्त्यात्मना समग्रं विश्वं व्याप्यते; तदव्यक्तं कारणं, स्वयमेव प्रतिष्ठितं, तदेवाभिप्रेतम्। एवं स्वीक्रियते—महत्त्वादारभ्य विशेषपर्यन्तं सृष्टिः क्रियते; तत्रापि न तदव्यक्तं, न च आत्मा, कर्तृत्वं धारयतः। प्रकृतिः जडस्वरूपा, पुरुषः चाज्ञः; अतः महत्त्वाद्यन्तं परमाणुपर्यन्तं सर्वं जडमेव। दृष्टं च—कारणं चेतनं कार्याय आवश्यकम्; जगत् हि कार्यम्, अवयवयुक्तं, कर्तरि आश्रितम्। अतः, यः शक्तिमान्, स्वातन्त्र्ययुक्तः, सर्वशक्तिमान्, सर्वज्ञः, अनाद्यन्तः, परमैश्वर्यसम्पन्नः—स एव जगतः कर्ता, स महेश्वरः, स सर्वोत्तमः प्रभुः; स एव सर्वस्य रक्षकः, संहर्ता च, क्रमः सुस्पष्टः। प्रधानपरिणामः, पुरुषव्यापारश्च—सर्वं तस्य सत्यस्याज्ञया एव प्रवर्त्तते। एवं चैतत् नित्यम् निष्कर्षः पण्डितानां मनसि प्रतिष्ठितः; अल्पमेधसः तु एषां मतं नाश्रित्य प्रवर्त्तन्ते। सृष्ट्यादौ महाप्रलयपर्यन्तं, सर्वमिदं ब्रह्मणः शतं दिव्यवर्षाणि तिष्ठति। एषा ब्रह्मणः परमा आयुः, या अव्यक्तजस्य; या च परा इत्युच्यते, सा परार्धसंज्ञिता। द्वयोः परार्धयोः अन्ते, यदा संहृतिः आगच्छति, तदाव्यक्तं स्वात्मरूपं कृत्वा, स्वे स्वे स्थितमस्ति। यदा अव्यक्तं आत्मनि प्रतिष्ठितं, परिणतिः निवृत्ता, तदा प्रधानपुरुषौ समं स्थितौ। तत्र, तमः सत्त्वगुणश्च तुल्यावस्थायाम्, न वर्धते न च क्षीयते, परस्परं संकीर्णौ, अनन्तौ। तदा, गुणसम्ये, भेदाभावसमये, तमसि प्रवर्त्तमाने, एकस्मिन्स्थिरे वायुविहीने सागरे, किञ्चिदपि न दृश्यते। यदा अदृश्यं जगत्, तदा एकः परमेश्वर एवास्ति, स रात्रिं सर्वां, परमां माहेश्वरीं, उपासते। रात्र्यतिक्रान्तायां तु, स परमेश्वरः, मायया शक्त्या, प्रधानपुरुषयोरन्तरं प्रविश्य, तौ प्रेरयति। ततः पुनः, परमेश्वरस्याज्ञया, अव्यक्तात् सृष्टिः प्रवर्त्तते, सर्वभूतानां उत्पत्तिः संहारश्च सम्पद्यते। नमः तस्मै, यो सर्वलोकातिरिक्तः, यस्यैकस्य शक्तिकणांशे, समग्रं विश्वं, सर्वाश्चर्यवर्धमानकामसमेतं, पूर्णं निहितम्; तम्, मार्गविदः, मार्गपतिं, आत्मानं च वदन्ति। पुरुषस्थापनात् पूर्वं, अव्यक्तात्, प्रभोः आज्ञया, बुद्ध्यादयः विकाराः, विशेषपर्यन्ताः, स्वविकारैः सह, क्रमशः उत्पन्नाः। ततः तेषां विकाराणां मध्ये, रुद्रः, विष्णुः, पितामहः च, सर्वकारणभूताः, त्रयो देवाः, जाताः। स सर्वलोकव्यापिनं, अप्रतिमं ज्ञानं, नित्यैश्वर्यं, अणिमाद्यश्च सिद्धयः, अविरोध्यशक्तिम् अधितिष्ठति। सृष्टिस्थितिसंहाराख्येषु त्रिषु कर्मसु, महेश्वरः, स्वैश्वर्यसमेतः, तेषां कारणं, अनुग्राहकश्च। कल्पान्ते, तेषां परस्परस्पर्धया, मोहाच्च, स एकैकस्मै, पृथक् सृष्टिस्थितिसंहारकार्याणि नियोजयामास। एते परस्परं उत्पद्यन्ते, परस्परं धारयन्ति, परस्परं वर्धन्ते, परस्परं समर्पिताः। कदाचित् ब्रह्मा, कदाचित् विष्णुः, कदाचित् रुद्रः स्तूयते; तेन न तेषां श्रेष्ठता, न च ऐश्वर्यं वर्धते। मूढाः, विवादासक्ताः, तान् वाक्यैः निन्दन्ति; ते निःसंशयं दानवभूताः भवन्ति। स देवः महेश्वरः, त्रिगुणातीतः, चतुरनुग्रहः, सर्वाधारः, सर्वधारकशक्तिसम्भूतिः च। एष एव आत्मा, लीलार्थं जगत् सृजति, स एव एतेषां त्रयाणां—प्रकृतिपुरुषविश्वानां—ईश्वरत्वेन प्रतिष्ठितः। स एव सर्वातीतः, नित्यः, अकलः, परमेश्वरः; स एव तस्य सर्वस्य आधारः, सारः, नियन्ता। तस्मात् महेश्वरः, प्रकृतिः, पुरुषः, सदाशिवः, विष्णुः, ब्रह्मा च—एते सर्वे विश्वव्यापिनः शिवात् एव उत्पद्यन्ते। प्रधानात्, आदौ वृद्धिः, कीर्तिः, बुद्धिः, महत्त्वं च अभवत्; महत्त्वस्य चोन्मथनात्, अहंकारः त्रिविधः उत्पन्नः। अहंकारात्, तत्त्वानि, तन्मात्राणि, इन्द्रियाणि च; सत्त्वप्रधानात् अहंकारात्, सात्त्विकः सर्गः जायते। स एव सात्त्विकः सर्गः, वैकारिकः इति प्रसिद्धः, एकैव सृष्टौ—पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च उत्पद्यन्ते।