शिवपुराणम्

ब्रह्मणः युगः अष्टसहस्रवर्षाणि उच्यते। सहस्रं तादृशानां युगानां ब्रह्मणः, पद्मजन्मनः, सवनं भवति। त्रिगुणितं तादृशसहस्रसवनं पुनः त्रिगुणितं, परमेश्वरस्य ब्रह्मणः पूर्णकालः गण्यते। ब्रह्मणः दिवसे चतुर्दश इन्द्राः यान्ति; मासे चतुर्गुणितं विंशतिः, शतैः सह। संवत्सरे पञ्चसहस्रं च चत्वारिंशत्; आयुःकालं चत्वारिंशत् च पञ्चलक्षं। ब्रह्मणः दिवसः विष्णोः दिवसः भवति; तथा विष्णोः दिवसः रुद्रस्य दिवसः; रुद्रस्य दिवसः ईश्वरस्य, सदा उच्यते। एवं संख्या शिवाय तथा सदाशिवाय प्रत्यक्षं योज्यते—चत्वारिंशत् च पञ्चलक्षं आयुःकालः। यस्य दिवसः नास्ति, सृजने दिवसः उच्यते, प्रलये रात्रिः; तु तस्य न दिवसः न रात्रिः—एवं ज्ञातव्यम्। एषा रूपकवृत्तिः लोकहिताय प्रदत्ता—जीवानां, तेषां अधिपतिनां, तेषां रूपाणां, देवदानवानां च। इन्द्रियाणि, तेषां विषयाः, पञ्च महाभूतानि, सूक्ष्मभूतानि, भूताधारः, बुद्धिः, तेषां अधिष्ठातृदेवताः च—सर्वे एते परमेश्वरस्य दिवसे स्थिताः; दिवसान्ते लीयन्ते, रात्र्यन्ते पुनः विश्वं उत्पद्यते। नमः तस्मै महाशङ्कराय, विश्वात्मने, यस्य शक्तिः कर्म, कालः, प्रकृतिः; यस्याज्ञया सर्वं नियन्त्र्यते, या नातिक्रम्यते। कथं परमेश्वरः, सृष्ट्वा सर्वं जगत्, ततो लीलया स्वाज्ञया सर्वोत्तमं क्रीडाम् करोति? किम् तत् आद्यं जातम्? केन सर्वं व्याप्यते? केन च सर्वं पुनः लीयते, यस्य उदरं महत्? शक्ति आद्यं उत्पद्यते, शान्तातीतं अतिक्रान्त्वा; ततः माया, ततः अव्यक्तं, शिवात्, शक्तिसंपन्नात् प्रभोः। शक्तेः शान्तातीतं, ततो क्रमशः शान्तिः; तस्मात् ज्ञानावस्था, तस्मात् अधारावस्था उत्पद्यते। अधारावस्थात् क्रमशः लयावस्था उत्पद्यते; एवं संक्षेपेण, भगवता प्रेरितं सृष्टिवर्णनम्। स्वाभाविकक्रमेण एते उत्पद्यन्ते; विपरीते लीयन्ते। पञ्चविधं विधिं विना अन्यः कर्ता न स्वीक्रियते। अतः सर्वं विश्वं पञ्चशक्तिभिः व्याप्यते; सा अव्यक्ता कारणं स्वयमेव स्थितम्। तस्य महत्त्वात् व्याप्यते, महत् तावत् विशेषान्तम्; तत्र अपि न अव्यक्तस्य न आत्मनः कर्तृत्वम्। प्रकृतिः जडः, पुरुषः अज्ञः—सर्वं महत्तत्त्वाद्यणुपर्यन्तं चेतन्यरहितम्। कर्मणि बुद्धिमत् कारणं दृश्यते; जगत्, कार्यम्, अङ्गसंपन्नम्, कर्तृपरम्। अतः यस्य शक्ति, स्वातन्त्र्यम्, सर्वशक्तिमत्ता, सर्वज्ञता, अनादित्वम्, अनन्तता, परमाधिकारः—स एव विश्वस्य कर्ता, महादेवः, परमेश्वरः; तस्य एव सर्वस्य रक्षणं च लयः च, तस्मिन् क्रमः पृथक्। महत्तत्त्वपरिणामः, पुरुषस्य क्रिया—सर्वं सत्यवाचस्याज्ञया एव प्रवर्तते। एवं एषा नित्यनिश्चितिः विदुषां मनसि स्थितम्; अल्पबुद्धिः तु एतद् सिद्धान्तं नाश्रित्य कर्म न करोति। सृष्ट्यादौ महाप्रलयपर्यन्तं, सर्वं एतत् ब्रह्मणः शतं दिव्यं वर्षं तिष्ठति। एषा ब्रह्मणः परमायुर्वृद्धिः, अव्यक्तजन्मनः; या 'परा' उच्यते, सा अर्धं, 'परार्धः' नाम। द्वयोः परार्धयोः अन्ते, प्रलये आगते, अव्यक्तं, आत्मनः परिणामं गृहीत्वा, स्वयमेव स्थितम्। यदा अव्यक्तं आत्मनि स्थितम्, परिणामः लीयते, तदा महत्तत्त्वं च पुरुषः च समान्यरूपेण सह स्थितौ। एते द्वौ, तमः च सत्त्वगुणः च, समत्वे स्थितौ, न वर्धनं न क्षयः, परस्परं युक्तौ, अनन्तौ। तदा गुणसमत्वे, भेदाभावे, तमः प्रवर्तते, एकस्यानिलरहितसागरशान्तौ, किञ्चिद् न दृश्यते। यदा जगत् अदृश्यं, तदा केवलः परमेश्वरः अस्ति, सर्वरात्रिं महेश्वरीं पूजयन्। रात्र्याः अन्ते, परमेश्वरः मायया शक्त्या, महत्तत्त्वे च पुरुषे च प्रविश्य, तौ प्रेरयति। तदा पुनः परमेश्वरस्याज्ञया, अव्यक्तात् सृष्टिः प्रवर्तते, सर्वभूतानां उत्पत्तिः च लयः च। नमः तस्मै सर्वलोकातिरिक्ताय, यस्य एकस्य शक्त्याः अंशे सर्वं विश्वं, सर्वविलक्षणं, अनन्तकामं, पूर्णं स्थितम्; यं मार्गविदः पथेश्वरम् आत्मानं च वदन्ति। पुरुषस्य स्थापने पूर्वं, अव्यक्तात् भगवतः आज्ञया, बुद्धिः च अन्यानि विकाराणि, विशेषभूतान्तम्, तेषां विकारैः सह, क्रमशः उत्पन्नानि। तेषां विकारैः, रुद्रः, विष्णुः, पितामहः च, सर्वकारणत्वेन, त्रयो देवाः, उत्पन्नाः। स सर्वलोकान् व्यापयितुं निर्बाधशक्तिमान्, अतुलज्ञानः, नित्याधिपत्ययुक्तः, अणिमादिसिद्धिसंपन्नः। सृष्टि-स्थिति-लयाख्येषु त्रिषु कर्मसु, महेश्वरः, स्वाधिकारसमेतः, तेषां कारणं, तेषां अनुग्रहदाता च। कल्पान्ते, तेषां स्पर्धया च बुद्धिभ्रमात्, स तेषां प्रत्येकं, सृष्टि-स्थिति-लयव्यवहारं न्यग्दत्तवान्।