शिवपुराणम्

श्रूयते—दैववर्षस्य त्रिशतसष्ट्यधिकैः मानववर्षैः समता भवति, एषा च विद्या लोकेषु प्रसिद्धा। एतेनैव दैवमानदण्डेन युगपरिमाणं गण्यते; मुनयः चतुर्णि युगानि भारतभूमौ विदन्ति। तत्र आद्यं कृतं नाम युगं, ततः त्रेतायुगं, अनन्तरं द्वापरं, अन्ते च कलियुगमिति एते चत्वारि युगानि सम्पूर्णानि सन्ति। कृतयुगं चतु-सहस्रवर्षपरिमितं, तस्य च शतशः शतशः वर्षाणां संध्यासंध्यांशौ, तद्वद् संध्यांशः अपि। अन्येषां तु त्रयाणां युगानां, संध्यासंध्यांशसमेतानां, प्रत्येकस्य एकचतुर्थांशेन न्यूनता, शतसहस्रवर्षपरिमाणेन। एवं चतुर्णां युगानां समाहारः द्वादशसहस्रदैववर्षाणि; सहस्रं तादृशानां चतुर्व्याहृत्युगानां कल्पः इति कथ्यते। एकैकस्य कल्पस्य एकत्रिंशत् सप्तत्यधिकानि चतुर्व्याहृत्युगानि मन्वन्तराण्युपदिश्यन्ते; चतुर्दश मन्वन्तराणि कल्पे सन्ति। एवं शतसहस्रकल्पमन्वन्तरप्रजाः अतीतानि। तानि अज्ञेयानि, अनन्तानि च, तस्मात् न तेषां विस्तारतः वर्णनं शक्यं, न च क्रमशः गणनम्। कल्पः ब्रह्मणो दिवसः इति कथ्यते, योऽव्यक्तसमुत्पन्नः; सहस्रकल्पाः तत्र ब्रह्मणो वर्षं भवन्ति। अष्टसहस्रवर्षाणि ब्रह्मणो युगं स्मृतम्; सहस्रं तादृशानां युगानां सवनं ब्रह्मणः, पद्मयोनेः। त्रीणि त्रीणि सहस्रसवनानि समाहृत्य, ब्रह्मणः परमेश्वरस्य पूर्णं कालपरिमाणं परिगण्यते। तस्य दिवसे चतुर्दश इन्द्राः यान्ति; मासे चत्वारिंशत् चतुःकृत्वः, शतशः सह। वर्षे पञ्चसहस्रचत्वारिंशत्; आयुषि चतुर्लक्षपञ्चसहस्राणि। ब्रह्मणो दिवसः विष्णोः अपि दिवसः, तथैव विष्णोर्दिवसः रुद्रस्य; रुद्रस्य दिवसः ईश्वरस्य, नित्यनाम्नः। तदेव परिमाणं शिवे, तथा सदाशिवे अपि—चतुर्लक्षपञ्चसहस्राण्यायुः। यस्यान्यः दिवसो नास्ति, तस्य सृष्टिः दिवसः इति कथ्यते, प्रलयः तु रात्रिः; सदा तु तस्य न दिवसो न रात्रिः—एवं ज्ञेयम्। एषा उपमा लोकेषु हितार्थं कथिता—भूतानां, तेषां स्वामिनां, रूपाणां, देवदानवानां च। इन्द्रियाणि, तेषां विषयाः, पञ्च महाभूतानि, तैक्ष्ण्यं, तन्मात्राणि, भूतयोनिः, बुद्धिः, तेषां चाधिपतयः—एते सर्वे भगवतः परमेश्वरस्य दिवसे स्थिताः; दिवसान्ते लीयन्ते, रात्र्यन्ते पुनः संसारः उत्पद्यते। स तु महाशङ्करः, विश्वात्मा, यस्य शक्तिः क्रिया, कालः, प्रकृतिश्च; यस्याज्ञया सर्वमेतत् प्रवर्तते, या च नातिक्रम्या। कथं स परमेश्वरः, सर्वं जगत् सृष्ट्वा पुनः संहृत्य, स्वाज्ञया परमक्रीडां करोति? किं तत् आद्यं समुत्पन्नं? केन सर्वमिदं व्याप्यते? केन पुनः सर्वमिदं ग्रसते, यस्य बृहदुदरम्? शक्तिः आद्यं समुत्पद्यते, शान्तातीतावस्थां अतिक्रम्य; ततः माया, ततोऽव्यक्तं, शिवात् शक्तिसम्पन्नात् प्रभोः। शक्तेः शान्तातीतावस्था, ततोऽनुक्रमेण शान्तावस्था; तस्मात् ज्ञानावस्था, ततोऽधिष्ठानावस्था जायते। अधिष्ठानावस्थात् संहरणावस्था क्रमशः उत्पद्यते; एवं संक्षेपतः ईश्वरप्रेरितं सृष्टिक्रमं वर्णितम्। स्वभावतः एते समुत्पद्यन्ते; विपरीतेन क्रमेण लीयन्ते। पञ्चविधात् अन्यः कर्ता न स्वीक्रियते। अतः एतत् सर्वं विश्वं पञ्चशक्तिभिः व्याप्यते; सा चाव्यक्ता कारणरूपेण स्वयमेव प्रतिष्ठिता। सा महतस्तदन्तं विशुद्धं सृजति; तत्रापि नाव्यक्तस्य, नात्मनः, कर्तृत्वम्। प्रकृतिः जडत्वात्, पुरुषः च अज्ञत्वात्, सर्वं महदाद्यणुपर्यन्तं अचेतनं दृश्यते। कार्याय कारणं चेतनं अपेक्ष्यते; जगत् हि कार्यं, साङ्गं, कर्तृपरतन्त्रं। अतः स शक्तिमान्, स्वाधीनः, सर्वशक्तिमान्, सर्वज्ञः, अनाद्यन्तः, परमेश्वर्युक्तः—स एव जगतः कर्ता, महेश्वरः, परमेश्वरः; स एव सर्वस्य रक्षकः, संहर्ता च, एष क्रमः विशेषतः। प्रधानपरिणामः, पुरुषकृत्यं च—सर्वं सदा-सत्यस्याज्ञया प्रवर्तते। एवं स नित्यनिश्चयः विवेकिनां हृदि वर्तते; अल्पबुद्धिः तु एषां मतं नाश्रित्य कर्म न करोति। सृष्ट्यादौ महाप्रलयपर्यन्तं, एतत् सर्वं ब्रह्मणः शतदैववर्षपर्यन्तं स्थितम्। एष ब्रह्मणः परमायुः, योऽव्यक्तसमुत्पन्नः; तस्य अर्धं ‘परार्ध’ इति कथ्यते। द्वयोः परार्धयोः अन्ते प्रलये, अव्यक्तं स्वात्मन्येव परिणामं गृहित्वा स्थितम्। अव्यक्तं आत्मनि प्रतिष्ठिते, परिणामे च लीनं, प्रधानः पुरुषः च तादृश्येन सह स्थितौ। एते द्वौ, तमः च सत्त्वगुणश्च, समत्वेन स्थितौ, न वर्धते न क्षीयते, परस्परं संगतानन्तौ च। एवं श्रुत्वा, भगवतः कालक्रमं, सृष्टिसंहारं, तत्त्वोत्पत्तिं च, सर्वं जगदात्मनं परमेश्वरं नमस्कृत्य, तस्याज्ञया सर्वं प्रवर्तते इति मनसि धारयेत्।